Used copies of ‘Skeena’ selling for $307.53 at Amazon

A Facebook user Andrew John Gie, clicked over to Amazon to buy Fauzia Rafique’s novel ‘Skeena’ when he noticed that the price of a new copy is $20 yet two used copies are being offered at $307.53 each.

Fauzia’s response:
‘Hilarious. But also, after reading Skeena no one would want to really sell it.’

Thank you, Andrew. Yes indeed, it is being sold at $307.53 plus $3.99 shipping. The sellers are two businesses based in two different US states.

And here is the link:

New still at $20:

‘Gursharan Singh: A Devout Punjabi’ by Bhupendra Yadav

Gursharan Singh as Bhai Manna Singh. Amritsar 1972, photo from Amarjit Chandan Collection

Punjab has its vibrant revolutionary tradition starting with Bhagat Singh. With the death of Gursharan Singh, fondly known as Bhaaji respected brother, a link with this tradition has been broken. If the worst crisis of East Punjab since 1947 was the Khalistani mayhem, Bhaaji emerged heroically from it. Born into a devout Sikh family, he lived in his ancestral house Guru Khalsa Niwas in Amritsar, wore his turban and did not trim his beard. This made him a ‘critical insider’ for Khalistani militancy and made his opposition to it more meaningful.

Bhaaji’s opposition to Khalistan was in a league different from others. He did not issue sanitised statements from behind bullet-proof podiums or well-guarded houses. He moved fearlessly in villages and towns of East Punjab with the determination of a soldier for democratic socialism against Sikh extremism. This experience gave him the faith to advise activists, ‘Your doubts will melt and you will find a way if you go to the people.’ On the day of his cremation, some 150 groups pledged to carry people’s work forward on Bhaaji’s inspiration.

In 2007, the Centenary year of Bhagat Singh, the whole of India caught revolutionary fever thanks to films like The Legend of Bhagat Singh, Rang de Basanti etc. It goes to the credit of Bhaaji that he celebrated the memory of Bhagat Singh in Punjab two decades before this. Around the Martyrdom Day, viz. March 23, Bhaaji would hit the streets of East Punjab with his cultural troupe since the 1980s.

Bhaaji used street theatre as the medium to spread ideas for change and he dipped his ideas for change in the earthy wit of Punjab. His enduring fame was created by Bhai Manna Singh – a play that was telecast from the Jalandhar station of Doordarshan for more than a year between 1985-86. Bhai Manna Singh is a character who stands for reason amidst slippery social climbers and cunning power brokers. Some thought it was a character Bhaaji represented in his daily life.

The Green Revolution produced economic development in East Punjab. But this growth came with a cultural lag. Bhaaji put this dilemma beautifully. ‘Just a few feet away from Punjab’s flourishing modern agricultural fields exists an impoverished culture. This culture is full of fear for the weak and packed with ethical deprivation for the strong.’ The son of a famous doctor in pre-Partition Punjab, Bhaaji took a Master’s degree in Chemistry. From 1961, he earned his livelihood for twenty years as a cement technologist with the Canal and Irrigation department of Punjab Government. He contributed to the research of strengthening the bunds of reservoirs like Bhakhra. His social conscience bid him to oppose the Emergency (1975-77) and he was promptly jailed for it.

A man of immense sensitivity, Bhaaji observed keenly and expressed vividly. One dark day at the height of the Khalistan movement in 1987, we sat huddled in a meeting of one Democratic Forum at a small hall in Patiala. The Khalistanis were called people without a just cause by one speaker and condemned for bloodletting without meaning by another. As the chairperson of that meeting, Bhaaji rose to speak at the end.
‘I oppose Khalistan due to two simple reasons stemming from experience. I have seen the Partition of united Punjab. I was a good player of hockey in college and was habituated to good cheer. But after seeing the bloodshed and listening to all those horror stories then, I have not laughed whole-heartedly ever since 1947. Secondly, I oppose Khalistan because I have two daughters and these fellows have no program for the future. All they are doing is making vulnerable people more insecure. And all they will do is ask women to cover their head or even face, stay home and live like caged birds. I cannot approve this.’

Though all of us had spoken our minds as frankly as we could, Bhaaji had spoken from his heart truthfully. He carried the day.

My first encounter with Bhaaji was in 1985. Navsharan, the elder of his two daughters, and I were colleagues at a research institute in Chandigarh. On my request, he carried a pair of blankets for me from Amritsar to Chandigarh. He lived in Amritsar amidst his big joint family, large theatre group called Amritsar Natak Kala Kender and larger group of fans. I learnt much later that Amritsar was as much well known for Bhaaji as it was for its woollen goods and the Golden Temple. Somewhere it hurts my conscience that I saddled a man of his stature with a domestic chore like buying a pair of blankets in Amritsar, carrying them 300 kms away to Chandigarh in an ordinary bus and delivering them to a lout like me. Who said great men do not do ordinary chores?

Bhupendra Yadav teaches History in Rohtak University.

From Amarjit Chandan

‘Skeena: a Woman Beyond Borders سکینہ: سرحداں توں پار دی عورت’ Review by Surjeet Kalsey

Presented by Surjeet Kalsey at the launch of novel ‘Skeena’ by Fauzia Rafique (Libros Libertad, 2011) in Surrey on April 9, 2011

سکینہ: سرحداں توں پار دی عورت
(فوزیہ رفیق دا ناول “سکینہ”)
ریویو: سرجیت کلسی

فوزیہ رفیق دے ناول “سکینہ” نال میرا رشتہ بہت پرانا ہے کوئی ویہہ پنجھی سال پہلاں جدوں میں فوزیہ نوں اک کانفرنس تے ٹورانٹو ملی سکینہ ناول اودوں دا ہی لکھیا جا رہیا سی۔ اس دے کانڈ ہولی ہولی وگست ہوندے گئے تے ہن آخری روپ وچ ساڈے ہتھاں وچ پہنچیا ہے۔ ناول دی شروعات مادھو لال حسین دی اس کافی نال بہت ہی خوبصورت ڈھنگ نال ہوندی ہے اتے کافی دی ہر سطر ناول دا اک کانڈ ہو نبڑدی ہے:

جھمے جھم کھیڈ لے منجھ ویہڑے، جپدیاں نوں ہر نیڑے
ویہڑے دے وچ ندیاں وگن، بیڑے لکھ ہزار
کیتی اس وچ ڈبدی ویکھی، کیتی لنگھی پار
اس ویہڑے دے نو دروازے، دسویں قلف چڑھائی
تس دروازے دے محرم ناہی، جت شوہ آوے جائی
ویہڑے دے وچ آلا سوہے، آلے دے وچ تاکی
تاکی دے وچ سیج وچھاواں، آپنے پیا سنگ راتی
اس ویہڑے وچ مکنا ہاتھی، سنگل نال کھہیڑے
کہے حسین فقیر سائیں دا، جاگدیاں کوں چھیڑے
(مادھو لال حسین لاہور، ١٥٣٩-١٥٩٩)

بھاگ (١) منجھ ویہڑے (پنڈ ١٩٧١)، سماں “لوڈھے ویلے”،” نماشیں” تے اگلا پاٹھ “رات” ہے۔
بھاگ (٢) مکنا ہاتھی (لاہور ١٩٨١)، جس وچ “میلہ” تے میلے وچ محبوب نوں ملن دا تصور –
رات ویلے محبوب نوں ملن جاندیاں ہولی ہولی تر کدھرے تیری پازیب دی آواز توں لوکاں نوں خبر نہ ہو جائے؛ “اگلے دیہاڑے” دیکھی جائے گی کیہ ہوندا اے تاں جاں فیر “کنڈھے رہی کھلو” ١٩٨٢ دا واقعہ ہے۔

بھاگ (٣) سنگل نال کھہیڑے (ٹورانٹو ١٩٩١) دی “سویر”؛ ٹورانٹو دی “رات” تے ٹورانٹو دے ہی “سرگی ویلے” ساریاں گھٹناواں دا پسار پیکا گھر پاکستان، تے سوہرا گھر ٹورانٹو دا بہت نیڑے دا آلا دوالا ہے جس نال سکینہ دا کوئی واسطہ نہیں پیا ہووے۔ ملک بدلن نال اوہ سماج اوہ دھارناواں اوہ وطیرے تاں نہیں نہ بدلدے، جویں دے تویں ہی رہندے ہین، تے عورت دا درجہ وی اوہی رہندا اے جو گھردیاں نے دتا ہوندا ہے؛ سماج تاں پچھوں آؤندا ہے۔

بھاگ (٤) جاگدیاں کوں چھیڑے (سرے ٢٠٠١) جس وچ “ناں” وچ کیہ پیا اے، ناں تاں کوئی وی ہو سکدا ہے پر ناواں دے بھلیکھے کئی وار زندگی دے اینے وڈے بھلیکھے ہو نبڑدے ہین کہ جیہناں چوں نکلنا مشکل ہو جاندا ہے تے کجھ اس طرحاں دیاں گھٹناواں واپردیاں ہین “اگ”، “رولا”، تے “میری کوئی تواریخ نہیں”۔

سکینہ دا پسار دو ملکاں پاکستان تے کینیڈا وچ وچردا وگسدا تیہہ سالاں دا برتانت حاضر ہے۔ اک بالڑی دیاں معصوم اکھاں آس پاس جو دیکھدیاں ہین تے اوس دے کن جو وڈیاں نوں کہندیاں سندے نے تے فیر اوس دی آپنی نرچھوہ پاردرشی سوچ اوہناں گلاں تے گھٹناواں نوں جس طرحاں گرہن کردی ہے اوس دا ویروے سہت بیان دلچسپ ہے۔ سکینہ روشن دماغ تے سوخم دل والی کڑی دی حیاتی دا روچک تے بے باک ورنن ہے۔ گھٹنا-در-گھٹنا چھوٹیاں وڈیاں گھٹناواں اک دوجی دا ہتھ پھڑی لڑی ہار تردیاں ہین جویں اک سین بعد دوجا سین آ جاندا ہے تے فلم اگے ودھدی جاندی ہے۔ ناول دی ایہہ ودھاء جتھے جیون-برتانت ہون دا بھلیکھا پاؤندی ہے اوتھے اک پاتر-پردھان ناول والے سارے گن سمائی بیٹھی ہے۔ جگیاسا پاٹھک نوں نال لے کے چلدی ہے، اگے کیہ ہووےگا دی چیٹک لاؤندی ہے، پاٹھک نوں انگلی لا کے سکینہ دوڑی جاندی ہے۔

سکینہ دی بولی دی روانگی تے پچھمی پنجاب دی گھیو-گھنی پنجابی پڑھ کے اک وکھری قسم دا احساس ہوندا ہے جس وچ موہ، جھڑک، اپدیش تے صلاح دا احساس ہندا ہے محاورہ شدھ پنجابی تے شبد-چون ڈاڈھی ڈھکویں تے کھچ پاؤ۔ بھا دا رعب داب لہجہ، اماں دا گھر دے ہور جیاں تے دبدبے والا، موہ والا تے سلاہیا لہجہ بولی توں ہی انوبھو ہوندا ہے۔

سکینہ دا وشا-وستو: عورت۔ عورت دا پیکے گھر وچ، عورت دا سوہرے گھر وچ تے سماج وچ درجہ/رتبہٰ سبھیاچارک تے روائتی پچھوکڑ وچ سکینہ عورت دا اک بمب بن ابھردی ہے؛ جس بارے پیکیاں دے سوہریاں دے، تے سماج دے (ہینکڑ جاں اونر والے)، وچار جاں وچاردھارا تے دھارنواں دا کچا-چٹھا پیش کردی ہے۔ اوس دی بولنی، کہنی، رہنی، کرنی تے انسکھاوے ورتاریاں تے کنتو کرن دی سمرتھا نوں جو کھنڈھا کرکے رکھدے ہین کیونکہ اوہ اک عورت ہے جس دا رول حداں وچ رہنا ہے، ایتھوں تک کہ دند کڈھ کے ہسن دی وی مناہی ہے۔ ناول وچوں اگے دو بند پیش کردی ہاں ایہہ دو سین ہین جو پیکیاں دے پیار دیاں موہ دیاں ریشمی تنتاں وچ نوڑی سکینہ وڈی ہوندی ہے

١٩٨٢ وچ جدوں “کئی سیاسی پارٹیاں دے لیڈراں نوں گھر-بندی دا پتہ ہونا اے۔ سرکار کسے نوں اوہدے گھر وچ قید کردی اے، اخباراں وچ خبراں لگدیاں نیں، لوکی لیڈر نوں آزاد کراؤن لئی سرکار تے زور پاندے نیں۔ اوس لیڈر تے اوس پارٹی دا مل ودھ جاندا اے۔

“پر میں، آودے بھا تے ماں جی دی گھر-بندی وچ بس اک اینجہی زنانی آں جیہنوں آودے آپ نوں درست کرن دی لوڑ اے۔نہ اخبار وچ خبر آئی اے، نہ کسے نے میری آزادی لئی کسے نوں کجھ آکھیا اے، تے نہ میرا مل ودھیا اے۔

“ایہہ قیدن سوہنا پاؤندی، چنگا کھاندی تے سانبھ کے رکھی جاندی اے۔ اک گھر دی اتلی منزل تے اک بیڈ تے باتھ اے، کمرہ شاہی قلعے دیاں کئی کوٹھڑیاں توں وڈا ہونا اے۔ روز سویرے ساڈھے چھ وجے چاندی دی ٹرے وچ ناشتہ آ جاندا اے۔ قیدن ست وجے توڑی آودے چار سادی کاٹن دے سوٹاں وچوں اک پا کے تیار ہندی اے۔ نماز پڑھ، قرآن شریف دے تیہاں پاریاں وچوں اک پڑھنا شروع کردی اے۔ اوہ پارہ دس یاراں وجے توں پہلوں ختم ہو جاندا اے، کیدن اوہنوں ولاء پڑھدی اے، اس واری اردو وچ۔”

پیکیاں دے گھر وچ سانبھ سانبھ کے رکھی جاندی چیز وانگ عورت جد اچانک بیگانے گھر تور دتی جاندی ہے پتی دے گھر اودوں نو-ویاہی اتے اوتھوں دے نیم لاگو کر دتے جاندے ہن؛ سکینہ دی شادی کینیڈا دے اک رجے پجے گھر دے آدمی نال کر دتی جاندی ہے تے سکینہ ہن آپنا ملک چھڈ بیگانے ملک تے بیگانے گھر وچ نواز کردی ہے اجے اوس نوں اوتھوں دے ماحول وچ انکولن وی نہیں ہون دتا جاندا کہ میہنے طعنے تے کھروا ورتاؤ پہلاں ہی شروع ہو جاندا ہے۔ نویں ووہٹی دا چاء کدھرے اڈ پڈ جاندا ہے صرف اینا ہی واسطہ رکھیا جاندا ہے کہ گھر وچ اک عورت لیاندی گئی ہے جس دا فرض بندا ہے کہ اوہ باقی دے سارے جیاں دی خدمت کرے، جے کوتاہی کردی ہے تاں اوس نال جو سلوک کیتا جاندا ہے اوس دا دل-ونوا بیان ہے ٹورانٹو دا پتی دا گھر:

“لوکاں شور پایا ہویا اے، کوئی مینوں کھچ کے کھلاردیاں کہندا اے “گیٹ اپ سلٹ، اٹھ کنجری”!  کھلوندیاں ڈھڈ وچ پیڑ دا گھسن وجدا اے، آندراں پنجر نوں وجدیاں نیں، میں کبی ہو جانی آں۔ کوئی وال دھرو کے سدھیاں کردا اے، متھا کسے موڈھے دے ہڈھ وچ وجدا اے؛ گمڑ دیاں وسمدیاں چنگاں مچ پیندیاں نیں۔

“احتشام مینوں قالین تے چھکدا کچن دے فرش تے لیا سٹدا اے۔ ٹائیلاں ابھر کے میرے منہ تے وجدیاں نیں’ ممی جی نے ایہہ کیویں سوچیا کہ برینڈا ایہناں نوں ادھو-ادھ کر لگی اے؟ ٹائیلاں دور جان لگ پئیاں نیں، کوئی مینوں کھلاردا پیا اے۔

“وھاٹ دا فک از دس؟ اوہ میرا سر مائیکروویو وچ تن دیندا اے۔ ناساں  کچے چکن دیاں بوٹیاں وچ کھبھ کے پھیپھڑیاں نوں سڑے لہو دی ہواڑ نال بھر دیندیاں نیں۔

“تے ایہہ؟” اوہ مینوں گھسیٹ کے چلھے کول لے جاندا اے، دیگڑی دا ڈھکن چا، دھون تے ہتھ رکھ، میرا منہ وچ واڑ دیندا اے۔ گچی پیڑ دا شکنجہ، سر کھوہی دا ڈول، دماغ وچ سڑے لہو دی بوٰ ۔

“تیری ایہہ جرأت؟ توں میری ماں نوں بھکھیاں ماریں؟” کوئی مینوں ٹائیلاں تے پٹکاندا اے، وکھیاں فرش تے وجدیاں نیں، “کسے دی ماں تے نہیں مر گئی اے؟”

توں (عورت، اک بیوی) آپنے آپ نوں سمجھدی کیہ ایں؟ جویں سکینہ صرف اک نوکرانی ہووے تے صرف ممی جی دی تیمارداری تے سیوا لئی لیاندی گئی ہووے جویں اوس دا آپنے پتی احتشام نال کوئی دور دا وی واسطہ نہ ہووے اوہ صرف آپنی ممی جی دا تابعدار پتر ہووے تے ماں لئی نوکرانی توں کم کرواؤنا اوس دا دھرمی فرض ہووے؛ پرمپراوادی پتر دا فرض۔

خیر کہانی اگلے پڑ ول جاندی ہے۔ اینی کٹ مار کھا کے سکینہ جدوں رڑھدی کھڑدی گھروں نکل جاندی ہے تے اڈا دتا جاندا ہے کہ اوہ آپنے بوائے-فرینڈ نال بھج گئی اے آپنی عزت تے آنر بچاؤن لئی عورت دی عزت تے آنر نوں مٹی وچ ملا دتا جاندا ہے جویں اوس دی نہ کوئی عزت ہے نہ کوئی آنر۔ تے عام جنتا نوں کیہ؟ اوہناں دی سوچ پرم پراں دے سنگلاں وچ جکڑی سوچ اس توں اگے جا ہی نہیں سکدی تے اوہ سچ من کے عورت نوں بھنڈن لگ پیندے ہین۔ عورت اتے ہوندے تشدد دا مدعا سماج وچ بدل دا غبار بن کے رہ جاندا ہے؛ پیڑت دی حالت دھندلی کر دتی جاندی ہے تے تصویر کجھ اس طرحاں پینٹ کیتی جاندی ہے کہ لگے عورت قصوروار ہے۔ایہی کارن ہے کہ اجے وی آپنے پنجابی/بھارتی بھائی چارے وچ عورتاں/ماواں/دھیاں دے قتل پتیاں/باپاں ولوں کیتے جان دیاں خبراں آئے دن سنن نوں ملدیاں ہین۔ جدوں دوشی چارج کیتے جاندے ہین کیس کورٹاں وچ جاندے ہین تاں بچاء پکھ وچ قتل کیتیاں عورتاں اتے بدکاری دے دوش لا کے اوہناں دے قتل جسٹی فائی کیتے جاندے ہین۔گھناؤنے جرم کرن توں بعد وی دوشی آپنے ورتارے دی ذمہ واری عورت دے سر ہی مڑھ دیندے ہین۔

برینڈا دی مدد نال تے اک پنجابن بلوندر نال ہوئی جان پچھان صدقہ سکینہ ٹورانٹو توں بی سی صوبے دے شہر سرے آ جاندی ہے۔ جتھے اوہ ذکر کردی ہے کہ پچھلے دساں سالاں وچ پہلی وار اوس نوں آزاد آسمان تھلے ساہ لین دا احساس ہوندا ہے تے کینیڈا وچ آؤن دے دس سال بعد پہلی نوکری فارم ورکر دے طور تے ملن دا خوشی بھریا احساس اوس نوں باوری بنا دیندا ہے حالانکہ اوس نوں پتہ ہے کہ اوس دے بھا تے ماں جی نوں ایہہ کم پسند نہیں ہونا۔ ایتھے ہی فارم تے اوس دی ملاقات فارم دے مالک اقبال نال ہوندی ہے۔آس دی اک نویں کرن جاگدی ہے۔

سکینہ نوں لگدا ہے کہ اقبال اک بہت ہی سمجھدار تے ودھیا انسان ہے اتے اس اک خاص پاردرشی درشٹی ہے جس وچ ایہہ سبھ کجھ سنچت ہے:درد نوں سمجھن دا احساس تے شدت نال پیار کرن، کسے دا دکھ سن سکن تے ہر کسے پرتی ستکار ہے۔شبداں دی روح (ارتھاں) نوں سمجھن دی یوگتا ہے، بھاوکتا ہے جو بے شک عورت ہون دا گن ہے (جو کسے کسے وچ ہی ہوندی ہے)، حق انصاف دی سنجیدگی، نیتکتا دے اصولاں دی سوجھی ہے، صبر، سنتوکھ، سہنشیلتا۔ پیارے دے ہلار نے اوس دے سارے سوخم بھاو جگا دتے ہین تے اوس نوں اقبال وچ اوہ سارے گن دکھائی دے رہے ہن- کوملتا، ویدنا، سمندروں ڈونگھا ویدنا بھریا دل ہے تے جو پیار دے قابل (سچجا) ہے جو اوس دی زندگی دی ہاری ہوئی بازی مڑ توں جتا سکن دی شکتی رکھدا ہے۔ سکینہ نوں اقبال دا ملنا کجھ اس طرحاں دی مڑ-سرجیتی دا احساس دے دیندا ہے؛ اوس نوں چڑھدی جوانی دا پیار “اچا متھا” چیتے آ جاندا ہے۔ بے شک آپا نچھاور کرن والی عورت اک وار آپنا سبھ کجھ دل و دماغ، موہ پیار تے ضمیر دی سچمتا نال ارپن کر دیندی ہے بھانویں اوہ چھن-بھنگری ہو جاوے اس دا غم نہیں کردی۔

سکینہ دا پاتر آس پاس دی سوجھی تے آپنے عملاں دا آلے دوآلے تے پیندے اثر توں واقف تے چیتن شخصیت ہے -آلے دوآلے دا خیال رکھن دی سوجھی دانی سبھاء (ماں جی وانگراں)، بولن والے شبداں دا احساس ہے، دوسرے دے بولے شبداں دا صحیح ہنگارا بن جان دی سمرتھا ہے۔عورت اجیہی زندگی دی کامنا کردی ہے فیر اوس دی کامنا اوس نوں سماج دی دلدل وچوں کڈھن توں اسمرتھ کیوں رہندی ہے۔اوس دے پیار نوں پاپ تے اوس دی شخصیت نوں بھنڈیا جاندا ہے سکینہ لئی اقبال اوہ ربی روپ بن کے آیا جس نے اوس دے زخماں تے مرہم دا کم کیتا پر آس پاس وچردے فارماں وچ کم کرن والے ورکر جدوں سکینہ تے آوازے کسدے تاں “سلٹ” کہندے اوس دا جرم صرف ایہہ سی کہ اوس نے اقبال نوں جی-جانو پیار کر لیا سی۔

سماں بدلدا رہندا ہے ملک بدل جاندے ہین پر روڑیھوادی وچاردھارا تے جس طرحاں دا ورتاؤ عورت نال ہوندا ہے، جاں کیتا جاندا ہے اس وچ تبدیلی آؤندی نظر نہیں آؤندی۔ عورت دی ہونی نہیں بدلدی۔ ہاں، اوس در-وہاری ماحول نوں چھڈ کے کتے ہور چلے جانا، سرکھیا گھر وچ پناہ لے کے کینیڈا ورگے ملک وچ پراپت سہولتاں تے سپورٹ ورکراں دی مدد نال آپنی زندگی نوں مڑ کے جیون دا یتن کرن دا سنیہا ابھر کے ساہمنے آؤندا ہے، ایہی سنیہا پچھلے سال چھپے ناول “بلیک اینڈ بلو ساری” وچ وی ملدا ہے۔ عورت دی آپنی وتھیا نوں لوکاں ساہمنے پیش کرنا تے در-ووہاری موہل وچ دکھ-درد دا جیون کٹ رہیاں عورتاں لئی بھرپور تے شکتی شالی سنیہا ہے، مثال ہے جے میں دلدل چوں ابھر سکدی ہاں تے تسیں وی ابھر سکدیاں ہو ہمت کرو، پہلا قدم چک لوو، دہلیز توں پیر باہر پا کے تاں دیکھو، دنیا بدل جائے گی۔کیہ سچ مچ دنیا بدل جاوے گی؟ بہت شکتی شالی سنیہا ہے۔پر عورت نوں چوکھٹ چھڈن سار ہی جو مل تارنا پیندا ہے اوہ سکینہ دے آخری چیپٹر “میری کوئی تواریخ نہیں” وچ سپشٹ ہو جاندا ہے عورت دل و دماغ تے ذہنی طور تے ٹٹ جاندی ہے۔

“کول آودا اج وی اے تے لنگھیا کل وی۔ دوواں وچ ماں جی، بھا تے منحوس جینو ویہنی آں۔اوہ مینوں آودے دند نہیں وکھاندے۔ اوہناں دے دند ہیگے نے؟ میں کول ہو کے ویہنی آں۔ ماں جی نماز پڑھدے پئے نے؛ بھا حقہ پیندا پیا اے، تے جینو آودا منہ پیلی چنی وچ ولیٹی پئی اے۔ کئیاں دے مکھ چیتے نہیں آندے۔ ہالی توڑی میں اقبال تے گامو دا فرق نہیں پچھانیا۔”

ناول دے اخیر تے جو گھٹناواں واپردیاں ہین اقبال دا قتل تے پتہ لگنا کہ اقبال تاں اوس دے بچپن ویلے دا اوہی گامو ہے جو آپنی عورت نوں مار کے فرار ہو گیا سی؛ تے نال ہی سکینا دا اتوادیاں نال سنبندھ ہون دے شک دے گھیرے وچ آ جانا تے پولیس دا پہرہ ایہہ سبھ کجھ سوچ کے سکینہ نوں اک وار آپنا مانسک توازن گواچ گیا لگدا ہے جدوں سکینہ آپنے آپ نوں کہندی اے -“میری کوئی تواریخ نہیں، میری کوئی کہانی نہیں، میرا کوئی ناں نہیں” میں آودے آپ نوں چیتے کرانی آں۔

جدوں میں سکینہ دا سارا کھرڑا اس دی شاہ مکھی توں گورمکھی وچ اتارے توں بعد سکرپٹ دے پروف پڑھن لئی کر رہی ساں اس دا اک اک ورقہ اک اک سطر میں پڑھدی جا رہی ساں تے سکینہ اک سرحداں توں پار دی عورت ہو میرے ساہمنے اجاگر ہو رہی سی۔ سکینہ نہ پاکستان دی اے، نہ بھارت دی نہ انگلینڈ دی نہ کینیڈا دی سکینہ ہر اوس عورت دی دیہہ من تے ذہن تے ہنڈھائی حیاتی دا سجیو بمب ہے، ہر اوس عورت دی کہانی ہے جو پرم پرا دیاں سنگلاں وچ جکڑی پیدا ہوندی ہے تے جکڑی ہی دنیا نوں چھڈ کے جان توں پہلاں آپنے آپے دی غلام ستھتی تے کنتو کرن دی جرأت کردی ہے، بندھن مکت جیونا چاہوندی ہے تے اک آزاد سوے-مان والے ویکتی دی ماند ہی دنیا توں جانا چاہوندی ہے۔سکینہ کسے طریقے بچ جاندی ہے۔ تے جو عورتاں بچ جاندیاں ہین اوہ سماج دیاں ساریاں عورتاں نوں آپنی مثال دے کے دسنا چاہوندیاں نیں کہ جے تسیں بچ سکدیاں ہو تاں بچ جاؤ بھاویں گھر ہی کیوں نہ چھڈنا پوے، تے سکینہ اک مثال ہے۔پر ہزاراں سکینہ گھراں دے تشدد دی بلی چڑھ گئیاں نیں تے بلی دے رہیاں نیں تے بچ نہیں سکدیاں، اوس پرم پراوادی ماحول توں نکل نہیں سکدیاں، دنیا دا ڈر، رشتے داراں دا ڈر، کیہ کرن گیاں کتھے سر لکاؤن گیاں؟

قانون بدل گئے، عورتاں نے چلن بدل لئے، سہائتا مہیا ہو گئی، پر نہ پرم پرا دیاں لیہاں بھریاں نہ روڑیھوادی سوچ، نہ عورت پرتی دھارناواں ہی بدلیاں۔ سماجک سوچ تے ورتارا بدلن دی پکی نشانی ایہہ ہووے گی جس دن عورت نوں اک انسان سمجھ کے اوس نوں برابر دی عزت تے ستکار دتا جائےگا، اوس نوں گھٹیا درجے دی جاں نوکرانی دے طور تے نہ ورتیا جائےگا تے کسے عورت نوں مجبور ہو کے بدسلوکی دا ماحول چھڈن لئی ننگے-پیریں، سیت ادھی راتیں، نکے نکے بالاں نال آپنی چوکھٹ نہ چھڈنی پئے گی۔کسے باپ نوں آپنی کنجک دھی صرف آنر لئی بلی نہیں چڑھاؤنی پئے گی نہ ہی کسے پتی نوں اپنے بے لگام کرودھ دا شکار آپنی پتنی نوں بناؤنا پوے گا اوس دن ایہہ سماج رہن یوگ ہووےگا۔

سکینہ دی آمد کینیڈا دے پنجابی ساہت وچ نگھر وادھا ہے فوزیہ رفیق دی دلوں دھنوادی ہاں تے مبارک باد دیندی ہاں کہ سکینہ نے سماج نوں اک وار فیر جھنجوڑ کے جگاؤن دا جتن کیتا ہے۔

First published in Gurumukhi by Indo Canadian Times from Surrey BC in May 2011

View a partial presentation of this review by Surjeet Kalsey on YouTube

 Introduction to Surjeet Kalsey

Visit Surjeet’s blog

Read more Skeena reviews at Skeena Blog

Buy Skeena Online



IIFA Buzz Brampton – Movie Nights‏ – June 17/11

City of Brampton is celebrating
IIFA Buzz Festival
You are invited to be part of
Bollywood under stars and Celebrate South Asia and the World events

Festival Opening Night
Friday, June 17, 2011
Celebrate South Asian with World
Saturday, June 18, 2011
Sunday, June 19, 2011

URL for the festival:

Before that,
CIBC is proudly presenting following IIFA nominated Movies FREE for public.
Join us with your family and friends.

Tuesday May 31 ∙ 8:00 – 11:00 pm
South Fletchers Fields

Thursday June 2 ∙ 8 :00 – 11:00 pm
Torbram/Sandalwood Soccer fields

Tuesday June 7 ∙ 8:00 – 11:00 pm
Earnscliffe Park

Thursday June 9 ∙ 8:00 – 11:00 pm
Morris Kerbal Park

Tuesday June 14 ∙ 8:00 – 11:00 pm
Brampton Soccer Centre (Dixie/Sandalwood Fields)

Hope to see you all in celebration.

For any additional information, please contact
IIFA Buzz Brampton team directly at

Thank you and Regards
Jay Bhavsar
Official Artistic Director of IIFA Buzz Brampton
In association with
Swar Sadhana Music School

‘Skeena سکینہ’ a review by Sadhu Binning

The following review was delivered by BC Author Sadhu Binning at the launch of the two Punjabi (Gurumukhi and Shahmukhi) editions of ‘Skeena’ on April 9 in Surrey, British Columbia.

The original Gurumukhi version of the review will be published in the upcoming issue of Vancouver-based Punjabi magazine ‘Watan’.

View Sadhu in YouTube video

فوزیہ رفیق دا ناول سکینہ سوچ نوں ہلونا دین والا اک بے حد شکتی شالی اتے پڑھنیوگ ناول ہے۔

ایہہ ناول پہلاں ٢٠٠٧ وچ لاہور توں شاہمکھی وچ چھپیا سی تے ہن ایہہ سرے توں گورمکھی وچ اڈاری بکس ولوں تے وینکوور توں لبروز لبریٹڈ پبلشنگ ولوں انگریزی وچ چھاپیا گیا ہے۔

فوزیہ رفیق سرے کنیڈا رہ رہی پاکستانی پچھوکڑ دی لیکھکا ہے جو انگریزی اتے پنجابی دوواں زباناں وچ لکھدی اے۔ آپنے اگانھ ودھو خیالاں نوں عملی جامہ پہناؤن والی فوزیہ منکھی حقاں لئی ہون والیاں سرگرمیاں دا ہمیشہ حصہ ہندی اے۔

ناول سکینہ پڑھدیاں پاٹھک ایہہ محسوس کرنو نہیں رہ سکدا کہ ایس دی لیکھکا آپنے سماج دے لوکاں بارے ہی ڈونگھی تے ہمدردی والی جانکاری ہی نہیں رکھدی اس دے نال اوہ سماج دیاں آرتھک، سیاسی تے دھارمک ستھتیاں نوں وی وگیانک اتے الوچناتمک نظریے توں دیکھن دی گنبھیر جانکاری وی رکھدی ہے۔ تے اس دے نال ہی مہتوپورن گل ایہہ ہے کہ اوس نوں ساہتک کلا دی وی پوری سمجھ ہے۔

ناول دی ہیروئین سکینہ جاگیردار پریوار دی کڑی ہے جو انسکھاویں حالات وچ رہندی ہوئی وی اوہناں نال پوری طرحاں سمجھوتہ نہیں کردی۔ پر اوہ کوئی بہادر جاں انقلابی کڑی نہیں سگوں اک عام انسان ہے جو اک ساوی پدھری زندگی جین دی چاہوان ہے۔ اوہ بچپن وچ ڈاکٹر جاں ادھیاپکا بنن دے سپنے دیکھدی ہے۔ پر سماج دیاں قدراں قیمتاں اجہیاں ہن کہ اوس نوں آپنی من مرضی دی آرام دی زندگی حاصل نہیں ہندی۔

ناول دا پہلا حصہ جس وچ پاکستانی پنجابی سماج دے جاگیرداری ڈھانچے اندر جاگیردار تے اوس دے کارندیاں دیاں جیونیاں اتے اک دوجے نال ادان پردان نوں درسایا گیا ہے، بہت ہی روچک ہے۔ فوزیہ نے دھرم تے جاگیرو قدراں قیمتاں وچ جکڑے پنجابی سماج دی بہت صحیح تصویر پیش کیتی ہے۔ جاگیرداری سماج اندر زمیناں دے مالک اتے اوہناں دے کارندیاں دے آپسی رشتے بہت بریکی نال چترے ہن۔ ایہہ سبھ کجھ پہلاں اسیں اک ست سال دی ننھی کڑی دیاں نظراں راہیں دیکھدے ہاں۔ ناول شروع وچ ہی پاٹھک نوں پوری طرح آپنے نال تور لیندا ہے اتے اگے جانن دی کھچ اخیر تک قائم رہندی ہے۔

ناول نوں چار حصیاں وچ ونڈیا گیا ہے۔ پہلا جدوں ست سال دی سکینہ آپنی ماں اتے بھرا نال پنڈ رہندی ہے۔ پھیر لاہور، ٹورانٹو تے سرے۔ ایہناں وکھ وکھ تھاواں تے سمیاں وچ سکینہ نوں وکھریاں وکھریاں ستھتیاں وچوں گزرنا پیندہ ہے۔ اسیں پہلاں سکینہ نوں پنڈ دے حالات وچ دیکھدے ہاں، پھیر اک کالج دی ودیارتھن تے ہاکی دی کھڈارن وجوں، پھیر پنڈ گھر دی قید وچ تے پھیر ٹورانٹو اتے سرے وچ۔ اوس دی اک عام انسان وانگ جین دی خواہش نوں ہر پڑاء تے دھارمک، پروارک، سیاسی تے سماجک بندشاں روک لاؤندیاں ہن۔ سکینہ آپنی سہیلی رفو وانگ بہادر جاں انقلابی نہیں۔ پر حالتاں نال سمجھوتہ نہ کرن دی جاں کجھ حد تک ہی سمجھوتہ کرن دی کوشش اوس نوں وکھریاں وکھریاں حالتاں وچ پاؤندی ہے تے کڈھدی ہے۔ گھردیاں دی مرضی انوسار نہ جین بدلے اوس نوں لاہور توں پنڈ لجا کے گھر وچ ہی قید کر دتا جاندا ہے۔ پھیر ٹرانٹو آپنے مرد احتشام تے اوہدی ماں دا اوہ لما سماں تشدد سہندی ہے۔ اس سبھ کاسے دے باوجود اوس وچ جین دی خاہش نہیں مردی اتے اوہنوں جد وی موقع ملدا ہے اوہ آپنے آلے دوآلے لگیاں واڑاں نوں توڑنا چاہندی ہے، کجھ وکھرا کرنا چاہندی ہے۔ تے ہولی ہولی اوہ اس وچ کامیاب وی ہندی ہے۔

وگیانک جاں مارکسی نظریے انوسار ایہہ منیاں جاندا ہے کہ انسان دے جیون تے سبھ توں ودھ اثر باہرلے حالات پاؤندے ہن۔ کوئی وی انسان نہ چنگا جمدا ہے تے نہ ماڑا۔ جیون وچ انسان جو وی بندا ہے اوہ اوس دے سماج دی اپج ہندا ہے۔ جویں جمن ویلے بھاشا بول سکن دی یوگتا اوس وچ ہندی ہے نہ کہ کوئی وشیش بھاشا اتے اوہ جس وی پروار وچ جمدا ہے اوتھے بولی جاندی بولی ہی سکھدا ہے، ایسے طرح اوہ جنہاں حالتاں وچ پیدا ہندا اتے رہندا ہے اوہناں انوسار ہی اوس دا جیون ڈھلدا ہے۔ جے حالات بدل جان تاں وکاتی وچ وی بدل سکن دی سمبھاونا ہندی ہے۔ اس وگینک نظریعے نوں ایہہ ناول پوری طرح صحیح سدھ کردا ہے۔ ادہرن وجوں، گامو جہڑا جاگیرو ڈھانچے اندر آپنیاں غلامی والیاں حالتاں دا ماریا آپنی گھر والی جینو نوں ماردا کٹدا ہے تے پھیر بدلہ لین لئی ایو دا خون کر دیندا ہے، جدوں اوس نوں وکھریاں حالتاں وچ جین دا موقع ملدا ہے تاں اوہ اک ودھیا انسان بن جاندا ہے۔ ایسے طرح جینو ہے۔ اوہنوں پنڈ دے جیون توں شہر آ کے وسن دا موقع ملدا ہے اتے اوس دا جیون وی بدل جاندا ہے جے اوہ پنڈ ہی رہندی تاں اوس وچ ایہہ تبدیلی آؤن دی سمبھاونا نہیں سی۔ سکینہ اس دی وڈی مثال ہے۔ کینیڈا وچ ملدے موقعیاں کارن ہن اوہ کسے ہور دی متھاج نہیں۔ اس طرح کہانی دے انت والی سکینہ اک وکھری عورت ہے، خود کماؤن والی، آپنے پیراں تے کھڑی۔ جیہدی زندگی ہن کافی حد تک اوہدے آپنے قبضے وچ ہے۔ سکینہ نے اینیاں اوکھیاں ستھتیاں وچ وی بڑا لما چوڑا پینڈا تہہ کیتا ہے۔ ایہہ ٹھیک ہے کہ ناول دا اخیرلا کانڈ میری کوئی تاریخ نہیں وچ سکینہ آپنے گھر دی قید وچوں بھجن تے خودکشی بارے سوچ رہی جاپدی ہے۔ سنبھو ہے کہ مینوںمجھن وچ غلطی لگی ہووے، پر مینوں ناول دی کہانی دا انت اوتھے جاپدا اے جتھے اس توں پہلے کانڈ دا اخیرلا ادھا واک ہے جدوں سکینہ کہندی ہے کہ “مینوں آپدے آپ وچ زور اٹھدا جاپدا اے”۔ مینوں لگا کہ اینیاں بھیانک ستھتیاں دے باوجود سکینہ وچ جین دی خواہش تے طاقت پوری قائم ہے۔

سکینہ وچ کہانی صرف پاتراں جاں اوناں دے آپسی رشتیاں دوآلے ہی نہیں گھمدی اس وچ سمیں تے ستھان دیاں گھٹناواں تے سیاست نوں وی باخوبی چتریا گیا ہے۔ اصل وچ تاں ایہہ ناول صحیح ارتھاں وچ اک سیاسی تے انقلابی ناول ہے۔ جس وچ عورت دی آپنی ہستی واسطے جدوجہد بہت ہی کلاتمک طریقے نال درسائی گئی ہے۔ پہلے حصے وچ ہند پاک دی ١٩٧١ والی لڑائی دا ذکر اس ہنر نال کیتا گیا ہے کہ پتہ ہی نہیں چلدا کہ سانوں دوناں ملکاں دی لڑائی بارے دسیا جا رہا ہے۔ ایسے طرح امریکہ وچ ہوئے نوں گیاراں دے اتوادی حملے دا ذکر وی پاتراں دے جیون دا اس طرح حصہ بنایا ہے کہ ایہہ کسے طرح وی غیر سبھاوک نہیں لگدا۔ اس سمیں اک پاسے سکینہ دے آپنے جیون وچ وڈیاں گھٹناواں واپردیاں ہن۔ اوس نوں پتہ لگدا ہے کہ اوس دا اقبال اصل وچ اوس دے پنڈ والا گامو ایں۔ تے پھیر اقبال تے مہنگا سنگھ دا قتل۔ ایہناں گھٹناواں دے نال ہی نوں گیاراں دی گھٹنا اتے سکینہ نوں وی اتوادی سمجھیا جا رہیا ہے۔ ایہہ سبھ کجھ اس ناول نوں اک بہت دلچسپ رچنا بناؤندا ہے تے نال ہی گنبھیر مسئلے ابھارن والی لکھت وی۔

ناول وچ ہور وی بہت کچھ ہے جیہڑا اس نوں اک وڈی رچنا بناؤندا ہے۔ اداہرن وجوں اس وچ پیش کیتا سملنگتا دا ملا۔ جتھے کنیڈین سماج وچ ایہہ ہن عام جانی جاندی گل ہے پر پنجابی بھائیچارے وچ اس دا روپ اتے اس ول لوکاں دا نظریہ وکھرا ہے، کافی حد تک نانہ پکھی ہے وشیش کرکے دھارمک لوکاں وچ۔ فوزیہ جی نے بہت ہی ودھیا طریقے نال پاکستانی بھائیچارے وچ اس دا روپ ساڈے ساہمنے لیاندا ہے اتے جس طریقے نال کنیڈین لزبین جوڑے جوئنی تے میگی نوں پیش کیتا ہے اوہ ساڈے مناں وچ ایہناں لئی ستکار پیدا کردا ہے اتے اس طرح ایہہ اس ول ساڈے نظریعے نوں اک ہاں پکھی نظریعے وچ بدلن دی یوگتا رکھدا ہے۔ ایہہ آپنے آپ دے وچ اک وڈی تے حوصلے والی گل اے۔

ایسے طرح اس ناول وچ دھارمک آگواں دی کوجھی اصلیت نوں وی مولوی دے پاتر راہیں اتے ہور بہت تھانویں وکھرے وکھرے روپاں وچ پیش کیتا گیا ہے۔ اجیہا کرکے فوزیہ نے سماج دے اس کوہڑ نوں ساڈے ساہمنے لیاندا ہے۔ ایہہ وی کوئی گھٹ جرأت والی گل نہیں۔

ناول دی پاتر اساری اتے اس وچ ورتی بولی بہت پربھاوشالی ہن۔ ناول دا بہتا حصہ پاتراں دے سنواد راہیں درسایا گیا ہے۔ ایہناں پاتراں دی بولی پنجابی پاٹھک نوں آپنی مٹھاس دے جادو نال کیل لیندی ہے۔ میں ایہہ ناول کجھ سال پہلاں شاہمکھی وچ پڑھیا سی۔ ہن اس گورمکھی لپی وچ پڑھن دا وکھرا سواد آیا ہے۔ پر گورمکھی والی چھاپ وچ کجھ گنبھیر سمسیاواں وی ہن۔ کجھ شبدجوڑ غلط جاپدے نیں تے لپی دے انتر کارن کجھ شبد اتے واک سمجھن وچ مشکل آؤندی ہے۔

اخیر وچ میں فوزیہ جی نوں ایہہ ناول لکھن دی تے نال ہی ہن اس نوں گورمکھی تے انگریزی وچ چھپواؤن واسطے بہت بہت ودھائی دیندا ہاں۔ سکینہ دے اس ناول نال ساڈا پنجابی ساہت ہور امیر ہویا ہے۔ میں محسوس کردا ہاں کہ پنجابی بولی تے ساہت نال ناتا رکھن والے لوکاں ولوں فوزیہ جی ہوراں دی اس رچنا لئی دھنواد کرنا چاہیدا ہے۔ ہن ایہہ رچنا انگریزی تے پنجابی دیاں دوواں لپیاں وچ اپلبدھ ہے تے امید ہے پاٹھک اس ناول نوں چاء نال پڑھن گے۔ ناول پراپت کرن لئی فوزیہ رفیق نال تے سنپرک کیتا جا سکدا ہے۔

– سادھو بننگ
اپریل ٩، ٢٠١١؛ سرے، بی سی

Converted from Gurumukhi by Sajid Nadeem Choudhry

Sadhu Binning

Sadhu, a bilingual author, has lived in the Vancouver area since migrating to Canada in 1967. He has published more than fifteen books of poetry, fiction, plays, translations and research. His works have been included in more than thirty-five anthologies both in Punjabi and English. He edited a literary Punjabi monthly ‘Watno Dur’, and now co-edits a quarterly, ‘Watan’.
He is a founding member of Vancouver Sath, a theatre collective, Ankur and various other literary and cultural organizations. He sat on the BC Arts Board from 1993 to 1995. He is a central figure in the Punjabi arts community and was named one of the top 100 South Asians making a difference in BC.
Twenty years ago, he founded Punjabi Language Education Association and has been actively promoting Punjabi language in educational
institutions in BC. ( )

More reviews and updates at Skeena Blog

Buy Skeena online in English, Gurumukhi or Shahmukhi



‘Terrorism and Kabab’, Egyptian award winning comedy, Van, Feb 4/11

proudly presents the charity screening
of the Egyptian award winning Comedy Blockbuster
Terrorism and Kabab
Winner of Audience Award – Locarno Film Festival and Cairo International Film festival 1993
Followed by a discussion with a group of Canadian-Egyptians to answer questions regarding the current situation in Egypt
Friday February 4th
6:30 PM
Langara College Theater Room 130A
Langara college is accessible by translink through Canada line or bus services through Main street, Cambie street and 49th. Free parking in the area and paid parking at Langara.
Minimum donation of $10 at the door.
All proceeds will be directed to victims of current uprisings in Egypt

Terrorism and Barbecue is a masterpiece that reflects the successful collaboration between actor Adel Imam and screenwriter Wahid Hamed in the early 1990’s. The plot is about an honest and decent citizen named Ahmed who works two jobs to support his family, cannot buy meat because it’s too expensive for lower middle and working class Egyptians and has to use the over packed public transportation every day. Ahmed accidentally takes hostages at a government building. The government treats Ahmed as a terrorist…

“This movie is a really great introduction to Egyptian cinema. Many aspects of the movie’s humor easily transfer to English audiences. We can all share the frustration with bureaucracy and the humor in stock characters. This movie is an interesting examination of the issues of Egyptian society and modernization. I highly recommend it to anyone interested in contemporary culture in Egypt.”–Time Out Magazine

“A complete outstanding Egyptian triumph, which deserves dozens of awards!!! a controversial script from the brave Wahid Hamed. magnificent performances. a classic black political comedy that would make you laugh to tears”.– AL Ahram Weekly

on Facebook & Twitter;

‘Blow your horn in low tones, this nation is sleeping’

For the past few weeks, every message i open, it is about floods, miseries, strikes, injuries, blasphemy vendettas, inter-faith hate campaigns, drone deaths, suicide attacks, unrest, destruction. Else, relief efforts, peoples struggles, sane voices, crazy noises.

This morning, i was happy to find ‘A message from Pakistan!!!’ with a delightful perspective. View this photo of a young woman standing by the road with a group of young people offering a compassionate yet urgent instruction in Urdu, Pakistan’s national language.

‘Blow your horn in low tones, this nation is sleeping’.

Information sent by Gulla.

Fauzia Rafique

Contact Uddari