ماں بولی، بھین بولیاں، تے پنجاب دی اک لکھاری ‘Mother Language – Sister Languages – and a Writer of the Punjab’ by Fauzia Rafique

 پنجابی دنیا دے ہر کونے چ وسدے نیں،125 ملین دی نفری، اسیں ایس ویلے دنیا چ آبادی دا ستواں وڈا  گروپ آں تےہر تھاں اسیں اپنی ماں بولی نال اک دو بھین بولیاں وی ورتنے آں۔ جیویں پاکستان وچ پنجابی (صوبائی ) ساڈی ماں بولی اے، اردو (قومی ) تے انگریزی (سرکاری ) ساڈیاں بھین بولیاں نیں۔ ہر کسے دی اپنی رہتل پاروں ساڈی ماں بولی وچ بھین بولیاں  تے بھین بولیاں وچ ماں بولی دے اکھر شامل نیں۔ پنجاب وچ اک پاسے ماں بولی وچ عربی، اردو، فارسی تے انگریزی دے اکھر نیں تے دوجے پاسے سنسکرت، انگریزی تے ہندی دے۔ دوواں پاسے پنجاب دے کجھ لکھاری اردو، ہندی یا انگریزی وچ وی لکھدے نیں۔

پنجاب توں باہر رہندے پنجابیاں دیاں کجھ بھین بولیاں اوہناں دیساں دے لوکاں دیاں ماں بولیاں نیں،  تےکجھ نہیں۔ جیویں جرمنی وچ جرمن مقامی لوکاں دی ماں بولی اے، پر کینیڈا وچ انگریزی تے فرانسیسی دوویں مقامی لوکاں دیاں ماں بولیاں نہیں، یورپی  سامراجیاں دیاں ماں بولیاں نیں جیہڑیاں اوہناں ایتھے آ لاگو کیتیاں، جیویں پنجاب وچ انگریزی لاگو کیتی گی۔

ایس ویلے شہری پنجاب دے اندر باہر اکثر پنجابیاں دا روٹی ٹکر بھین بولیاں نال جڑیا ہویا اے، اُتوں پنجاب وچ وی پنجابی نوں اوہ درجہ نہیں دتا گیا جو اوہنوں ساڈی ماں بولی کر کے ملنا چاہیدا اے، ایتھے ہن وی سارے درجے اردو/ ہندی  تے انگریزی کول نیں۔ ایس ماحول وچ ساڈے کول کیہ چوائس اے؟ 

ہر کسے دی بولی اوس انسان دی اُٹھان توں اُسردی اے تے اوہدی ذاتی تواریخ دا حصہ بندی جاندی اے۔ میں ایتھے ماں بولی دے اوس  پروسیس بارے گل کرنا چاہنی آں جیہدے وچوں اسیں چھوٹیوں لا اکٹھے، تے وکھو وکھ، لنگھنے آں۔ میں ہڈ بیتی راہیں دسنی آں، پنجاب وچ اک بالڑی ہوندیاں ماں بولی پکھوں میرے نال کیہ واپری، تےہن پنجاب دی اک لکھاری ہوندیاں میں اپنی ماں بولی تے بھین بولیاں وچ  چون پڑتال کیویں کرنی آں، تے کیوں کرنی آں۔

میں تے میری ماں بولی

مڈھلے ورھیاں میری حیاتی وچ میری ماں بولی دا راج سی۔ اسیں پتوکی دے کول پنجاہ سٹھ گھراں دے اِک پنڈ وچ رہنے ساں، ساڈے گھر اندر باہر سارے پنجابی بولدے سن۔ الف، ب میں دوجے بالاں نال گھر دے ویڑھے  اپنی ماں توں سکھی، پچھوں اِک اسیں قاعدہ شروع کیتا اردو دا تے فیر اک عربی دا۔ میری وڈی بھین تے بھرا لاہور انگریزی سکولاں وچ پڑھدے سن، اوہناں مینوں اے۔بی۔سی سکھائی۔ ساڈے گھر ریڈیو سی، جیہڑا بہتا خبراں سنن لئی ورتیا جاندا، اوہدے تے لاہور، بی بی سی تے آل انڈیا ریڈیو  لگیا ہوندا ۔ لاہور ریڈیو  تے پنجابی لوک گیت، اردو نعتاں، تے دوواں بولیاں دے ڈرامے وی لگدے۔

تسیں نوٹ کیتا ہونا اے، مڈھلی تعلیم وچ مینوں اردو، عربی تے انگریزی پڑھائی گئی، پنجابی نہیں۔ اوس ویلے اوس تھاں پنجابی کلچر چوکھا مضبوط سی، ایس لئی اوہدے نہ پڑھائے جان نال بھاویں سانوں فرق نہیں پیا کیوں جے پنجابی دے درس سانوں ساڈی رہتل  دیندی سی۔ پنڈ وچ میری ماں توں اَڈ اِک دو ہور زنانیاں پنجابی پڑھنا جاندیاں سن، لالٹین دی روشنی وچ میں اماں جیواں دی جُھگی بیٹھ کے یوسف زلیخا، سوہنی مہینوال،سسی پنوں  تے سہتی مراد دے قصے سُندی۔ میری ماں کول بُلھے شاہ، بابا فرید، سلطان باہو، شاہ حسین دے کلام سن جیہڑے اسیں اوہدے توں وی سُندےتے ریڈیو تے گلوکاراں توں وی۔ گِدھے چن راتاں نوں کھیڈے جاندے ڈانس ڈرامے سن۔ موسمی تہوار، عیداں شبراتاں، منگنیاں ویاہ، پورے چن دیاں راتاں، اسیں پنجابی لوک گیت  تےٹپے گاندے، سُناندے ، نویں بناندے، گِدھے پاندے،  تے نچدے۔

  اتے اخیرلا جملہ کجھ ٹھیک نہیں۔ سچ ایہہ اے: ’’اسیں پنجابی  لوک گیت ٹپے گاندیاں، سُناندیاں، نویں بناندیاں، گِدھے پاندیاں،  تےنچدیاں‘‘۔ لگدا اے، میرے پنڈ سارے فن زنانیاں ہتھیں سن تے اوہو اوہناں وچ وادھا پاندیاں سن۔ مرد گاندے وجاندے ویکھے جدوں کدی سپیرے آندے، بین وجاندے، ڈگڈگی تے ڈھول دی لے تے باندر نچاندے، رِچھ دا تماشا کردے۔ کوئی وڈی گل ہوندی تے کھسریاں دی پارٹی آندی، تے اوہ جگتاں وی لاندے، نچدے گاندے وی۔ مُنڈے تے بندے گلی ڈنڈا، کشتی تےکبڈی کھیڈدے۔ اِک ساڈے سکے آندے، اوہ بی ۔اے۔ پاس، علامہ اقبال نُو ں اُچا جاندے تے اوہناں دیاں نظماں زبانی سُناندے۔ اِک انگریزی دی کتاب توں ویکھ ویکھ کجھ لِکھدے رہندے، پتا لگا اک شیکسپئر لکھاری اے اوہدے ڈرامے اردو چ ترجمہ کردے نیں۔ 

راتاں نوں ’’باتاں پانا‘‘ یا اک دوجے نوں ’’جگ بیتی یاں ہڈ بیتی‘‘ سُنانا روز دا کم سی۔ اَن پڑھاں دے پنڈ وچ جیہڑی باتاں پا لیندی اوہدی  واہوا ٹوہر بن جاندی۔ میں گیتاں توں پہلوں کہانی بنانی سِکھی، تے میرے کول دو سُننہار سن، دوپہراں نوں اپنے نالدے بال تے رات ویلے گھر دے وڈے۔ فرق ایہہ ہوندا، بالاں نوں نِکی کہانی سُناندی  تے اوہدے وچ بولن والے طوطےتے جن بھوت وی ہوندے، وڈیاں نوں لمی کر کے سُناندی پر اوہدے وچ طلسماتی چیزاں نہ ہوندیاں، بھاویں میرا خیال سی اصلی کہانی لمبی  تے  غیر طلسماتی ہوندی اے۔چھیتی ہی میرے گھر آلے کہانی ویلے میتھوں کَنی کتراون لگ پئے۔ اک دن میرے بھرا نے کہیا، اج میں تیری کہانی اخیر تک سُننی اے۔ ادھی رات ہو گئی، نہ کہانی مکے تے نہ ای مینوں نیندر آوے پر میرے بھرا نوں ہار مننی پئی۔

میری کہانی کدی نہیں سی مکنی، اوہ میں وڈیاں کولوں  سنی اک کہانی  ’چڑی آئی تے دانا لے گئی‘ دی تکنیک تے بنائی سی، جیہدا   مقصد بال نوں بور کر کے سوں جاون  تے مجبور کرنا  ہوندا اے۔  جیویں اِک اِک کر کے  چڑی گودام وچوں  کنک دے سارے دانے  نہیں لے جا سکدی سی، اوویں  میری کہانی وچ انسانی نسل  نہیں مک سکدی سی۔ اِک بادشاہ تے اوہدے ٹبر دی کہانی  جیہڑی شروع ہوندی  تے بادشاہ، ملکہ ، شہزادے، شہزادیاں ’دُھپے منجی ڈاہ کے‘ بیٹھے کدی گنے چوپدے ہوندے کدی امب، کدی مالٹے کھاندے کدی امرود، کدی جموں تے کدی توت۔ اخیر ہمیش بھیڑی ہوندی، کوئی نہ کوئی آفات آندی، زلزلا، ہڑ، جنگ، بغاوت، تاپ، چیچک،  سارے مر کھپ جاندے بس اِک ولی عہد بچدا،  اوہ وڈا ہوندا…… باشاہ بن دا، تے  فیر اوہ دُھپے منجی ڈاہ کے  اپنی ٹبری نال ویڑھے بیٹھا پھل فروٹ کھاندا پیا ہوندا۔

 سن سٹھ دی دہائی دا شروع  سی، میں ست ورھے دی ساں جد میرا ٹبر لاہور آ وسیا، میں اک گورنمنٹ پرائمری سکول دوجی جماعت داخل ہو گئی۔ اوتھے پہلی واری مینوں پنجابی بولن توں ہٹکیا گیا۔ سچی گل اے، اوس ویلے مینوں اردو تے پنجابی دا فرق پتا نہیں سی لگدا، میں رلی ملی زبان بولدی جس تے مینوں سکول وچ شرمندگی چانی پیندی۔ اوہناں دناں میرے بھرا دا ویاہ ہویا، میری بھرجائی میاں چنوں وسدی ہوشیار پور دی اک فیملی توں سن تے کجھ ورھیاں توں لاہور پڑھدیاں پیاں سن۔ اردو ادب، شاعری تے میوزک وچ رُجھیاں ہوئیاں، مرزا غالب دیاں شُدیناں، آپ وی غزلاں گاندیاں۔ اوہناں گھر وچ پہلی واری میرے نال اردو بولنی شروع کیتی، تے ہولی ہولی مینوں پنجابی اردو دا فرق سمجھ آون لگا ۔

گھر دے باہر وی حال بدل چکیا سی، شہر دا کلچر ہور۔ پنڈ وچ ہر کوئی اپنا سی، شہر وچ ہر کوئی پرایا۔ گھروں باہر نکلن تے ودّھ پابندیاں ۔ انج باہر دی دنیا وچ سکول میرا گھر بن گیا۔ 

مینوں کہانیاں سُنان توں پہلے سُنن دا شوق سی، سکول دی لائبریری بچیاں دیاں کہانیاں دیاں اردو کتاباں ہوندیاں، کجھ گھر دے رستے وچ کھوکھے توں وی مل جاندیاں، نال دو تن رسالے ’بچوں کی دنیا‘، ’کھلونا ‘تے ’تعلیم و تربیت‘ وی ہوندے۔ میں اپنا جیب خرچ  ایتھے لاندی ساں۔ چنگے نمبر لینے تے کدی میرا بھرا خوش ہو کے مینوں فیروز سنز  لے جاندا ۔ پنجویں جماعتے میرے کول بچیاں دیاں کہانیاں دیاں سینکڑے کتاباں  تے رسالے سن، کجھ انگریزی تے باقی ساریاں اردو، پنجابی دی اک وی نہیں۔ ایہہ سٹھ دی دُہائی دی گل اے، اوس  ویلے مینوں بچیاں دیاں پنجابی کتاباں تے رسالے کدھرے نظر نہ آوندے، نہ سکول دی لائبریری وچ، نہ کھوکھے تے، نہ فیروز سنز۔

ہائی سکول پہنچدیاں مینوں لگیا جیویں حیاتی وچ اگےودھن لئی مینوں اردو تے انگریزی، صوفیانہ شاعری راہیں روحانی ترقی لئی پنجابی، تے دینی تعلیم لئی عربی پڑھن دی لوڑ اے۔ یاں ا یویں آکھو، پنجابی صوفیانہ شاعری دی بولی اے، عربی قرآن دی، اردو تے انگریزی دنیا وچ اپنا مقام بنان دی۔ ایہدے وچ میری اپنی کوئی سوچ یا سمجھ نہیں سی، ایہہ میرے ماحول تے میری ضرورت  مینوں دسیا۔

ایہناں چار وچوں تن بولیاں میں ہن تائيں ورتنی آں۔ کہانیاں بنانیاں میں پنجابی وچ شروع کیتیاں، مضمون لکھنے اردو وچ، تے خبراں  لکھنیاں انگریزی چ۔ پہلا ٹی وی ڈرامہ سیریل اک اردو ناول توں اخذ کر کے اردو چ لکھیا’دستک نہ دو‘،  تے دوجا اک روسی ناولٹ دا انگریزی توں پنجابی ’آپے رانجھا ہوئی‘۔ پہلا ناول پنجابی وچ شروع کیتا1974وچ ’کیڑو‘ جیہڑا ہن 2019 وچ چھپیا۔ کینیڈا آکے کجھ کہانیاں انگریزی وچ لکھیاں، ناول ’سکینہ‘  انگریزی تے پنجابی دوواں وچ اکٹھے،  تے ’ایڈونچرز آف صاحباں‘ اُکا انگریزی وچ۔ پہلی نظم  ستّر دی دہائی وچ لکھی اردو، پچھوں شاعری ہوئی اے انگریزی یاں پنجابی۔

   مینوں اک بولی توں دوجی تے جاندیاں کوئی پرابلم نہیں ہوندی، تے نہ ایہہ مسئلہ ہوندا اے کہ کیہڑی شے کیہڑی بولی وچ اے۔ جیہڑی شے نے جیہڑی بولی وچ آنا ہوندا اے، اوہ اوسے وچ آؤندی اے۔

فیر  رولاکیہ اے؟

رولا ایہہ اے، اک تے پرائمری سکول پنجابی نہ پڑھائی گئی، اُتوں پنجابی بولنا وی سکول سسٹم دی نافرمانی تے جہالت دی نشانی سی۔ ایہدی تھاں جے سکولے پڑھائی لکھائی پنجابی وچ ہوندی، میری ماں بولی نوں پنجاب دے ہی اک شہر وچ ہینا کر کے پیش نہ کیتا جاندا تے بھاویں مینوں ہر شے سوکھی سمجھ آؤندی، میں ہور سوہنے گُن سِکھدی۔ اُتوں مارکیٹ و چ اوس ٹائم  بالاں دیاں کہانیاں دیاں پنجابی کتاباں  تے رسالے کوئی نہ ہون، جتھوں میرا ایہہ خیال زور پکڑ گیا کہ پنجابی صوفیانہ شاعری دی بولی اے، نویں زمانے دی نہیں۔ میں سمجھنی آں، ایہناں دو چیزاں کارن میری اُٹھان وچ اک وڈا پاڑ پیا، جنھوں میں پور نہیں سکدی۔

ایہہ پاڑ، ایہہ کھپا، ماں بولی اک مضمون وانگ نہ پڑھ سکن دا ای نہیں، اوہ تے فیر وی پوریا جا سکدا سی۔ اصل کھپا ایہہ پیا،  شہر پہنچدے ای، یک دم، بنا مینوں کجھ دسے پچھے، میرا پورا کلچر ردّ کے پرانہہ سٹ دتا گیا۔  جس بولی وچ میں سوچدی ساں، کہانیاں  بناندی تے ٹپے جوڑدی ساں، وڈیاں چھوٹیاں نال گل بات کردی ساں، اُٹھدی بہندی ساں، رہندی سہندی ساں، اوہ سبھ ’پینڈو‘  دا  میہنا  لا کے پرانہہ سٹ دتا گیا۔ مینوں لگیا، نال مینوں وی سُٹدے پئے نیں۔ پتا لگا، میرے بچن دا  اِکو طریقہ سی، اپنا پینڈو سیلف لکا کے، یاں  مار کے،  اک شہری سیلف بنانا جیہڑا پنجابی تھاں اردو انگریزی بولے، لسّی تھاں چاہ پیوے، چاول چمچے نال کھاوے، تے امب کانٹے نال۔ ایہہ سی روز دیہاڑے ذلیل ہوون توں بچن دا طریقہ۔

مینوں روپ وٹان وچ دیر نہیں لگی کیوں جے پورا ماحول مینوں اوسے پاسے  ٹوردا سی،  تے فیر کیہ کہہ کے  مینوں سلاہندے سن؟ ’’کنی سوہنی اردو بولدی اے، پتا ای نہیں لگدا پنجابن اے۔‘‘ سچ پچھو  تے مینوں اپنا  آپ، اپنا پنجابی سیلف، لکان وچ بڑا مسئلہ ہوندا سی۔ اپنی اصل کون لکا سکدا اے، ’میری بکل دے وچ چور……!‘ اُتوں بال دا ذہن، سمجھ نہیں آؤندی سی کیہ بھیڑ اے جیہڑا  لکوواں، کیوں  لکوواں، تے کیویں۔ ایہہ تریڑ اج وی میریاں نینہاں وچ اے، کیوں جے روح تے لگے پھٹ دی دوا کوئی نہیں۔

مینوں لگدا اے، ایہہ اُکا پنڈوں شہر آندیاں بالڑیاں نال ای نہیں بیتدی، شہری بال ست ورھے دے ہون توں پہلاں ای ایہہ سمجھ گئے ہوندے نیں، پنجابی ہونا شرمساری اے، دُنیا وچ اگے ودھن لئی پنجابی بولی تے کلچر نوں پاسے کرنا پے گیا۔ کینیڈا وچ انگریز سامراجیاں نے مقامی قوماں دے بچیاں لئی انگلش میڈیم سکول بنائے جتھے بالاں نوں اپنیاں ماں بولیاں بولن، اپنے کپڑے لَتے پاون، اپنے تہوار مناون، اپنے گیت گاون، اپنے علوم حاصل کرن دی مناہی سی۔ نابر بالاں لئی چوکھیاں سزاواں سن، جیہناں وچ فاقہ، کال کوٹھری، تے کجھ سکولاں بجلی دی کرسی الیکٹرک چیئر وی رکھی ہوئی سی۔

پنجاب وچ ایہہ تے نہیں ہویا پر برصغیر دی آزادی دے بعد وی ساڈی ماں بولی، ساڈے کلچر، نال ڈاہڈا کوجھا تعصب رکھیا گیا، تے ہن وی رکھیا جا رہیا اے۔

 سوچن دی گل اے، جدوں دا پاکستان بنیا اے پنجاب دیاں کنیاں بالڑیاں تے بال اپنی بولی تے کلچر دی نفی کرن تے مجبور ہو کے ذات دے ٹوٹے کرن والی ایس اذیت وچوں نکلے ہونے نیں، کِنے ہُن نکلدے پئے نیں، تے کِنے ہور نکلنے نیں۔

ایسے پاروں جد میں 2007 وچ  ناول ’سکینہ‘ دے پنجابی ایڈیشن دی لانچ کیتی تے اوہدے وچ بولی بارے اک پروگرام وی پیش کیتا گیا جیہڑا پنجاب دے ست تے سندھ دے دو شہراں وچ ساتھیاں دے ساہمنے رکھیا گیا تے اوہدے تے گل بات ہوئی۔ 

’سکینہ‘ دیاں لانچاں دے اکٹھ اوہدے پبلشر امجد سلیم منہاس (سانجھ پبلیکیشنز، لاہور)  نے ہر شہر دیاں ادبی تنظیماں نال رل کے  آرگنايز کیتے، تے محمد تحسین (ساؤتھ ایشیا  پارٹنر شپ، پاکستان ) دی امداد نال 9 شہراں وچ پیش کیتے۔

  ماں بولی  دا حق

پنجاب دے پنجابی لکھن والے لکھاری دنیا وچ جتھے وی نیں، بھین بولیاں اوہناں دے ماحول تے جنیاں وی حاوی نیں، اوہ اپنیاں لکھتاں  تے تنظیماں راہیں ہر دم اپنی ماں بولی دا مان رکھدے پئے نیں۔ پچھلے دس بارہ ورھیاں وچ ویکھ لو دوواں پنجاباں وچ  تے باقی دنیا وچ پنجابی ادبی میلے ودھ گئے نیں، ایوارڈ ودھ گئے نیں، پنجابی لکھاریاں دیاں تنظیماں چھوٹے وڈے شہراں وچ بن گئیاں نیں، ماں بولی دیاں پالنہار لہراں زور پکڑیا ہویا اے۔

کوئی  ساتھی پاکستان دی قومی بولی اردو، یا سرکاری بولی انگریزی، تے اُلاہما رکھدے نیں یاں اوہناں نوں سِکھن ورتن دا میہنا دیندے  نیں۔ ایہہ  تنگ سوچ  اے، اک توں ودھ بولیاں سکھنا تے ورتنا اِک سوہنا گُن اے، اوہنوں تعصب پاروں گنوانا ، نہ تے پنجابی دی خدمت اے تے نہ پنجابیاں دی۔ دوجا، ایہہ سوچ  ایس مسئلے وچ کنفیوژن وی ودھاندی اے، کیوں جے لگدا اے سجن صوبے تے ملک نوں اِکو جاندے نیں۔ پاکستان دے چار صوبیاں وچ  74 بولیاں ورتیندیاں نیں، جیہناں وچوں چار صوبائی بولیاں نیں پنجابی، سندھی، پشتو، بلوچی، پر ایہناں وچوں اک وی چاراں صوبیاں تے لاگو نہیں کیتی جا سکدی، تے نہ کرنی چاہیدی اے۔

 پنجابی اک صوبے دی بولی اے، پورے ملک دی نہیں۔ ایہدا قومی تے سرکاری بولیاں نال اپنے حقاں بارے تضاد  تے ہے پر  دُشمنی  نہیں۔ دُشمنی ہووے جے ایہہ تِن بولیاں اک دوجے دی تھاں لے سکدیاں ہوون، پر نہ پنجابی پاکستان دی قومی بولی بن سکدی اے تے نہ اردو یاں انگریزی پنجاب دیاں صوبائی بولیاں بن سکدیاں نیں۔ 

تضاد حکومت توں اپنے  اوہ صوبائی حقوق لین دا اے جیہڑے اوس قومی  تے سرکاری بولیاں نوں دِتے ہوئےنیں۔ وفاقی حکومتی ادارے تے کارروائیاں قومی بولیاں اردو یا انگریزی پے ورتن، پنجاب وچ صوبائی حکومتی ادارے تے اوہدیاں کارروائیاں پنجابی وچ ہوون۔ قومی سرکاری بولیاں توں پرہیز دا پرچار کرن دی تھاں پنجاب وچ پنجابی نوں اوہدے صوبائی حق دوانے چاہیدے نیں۔ اوہدے نال ماں بولی وچ  روزگار، تعلیم، تخلیق ودھے گی  تے نالے دوجیاں دوویں بولیاں پنجاب وچ اپنی تھاں  تے آن گیاں۔

ماں بولی دے صوبائی حقاں بارے گل اگانہہ نہیں ودھدی، سرایکی بولی  تے وسیب دے حقاں  تے گل کیتے بنا۔ اسیں اوہ پنجابی آں جو اپنی ماں بولی دے حقاں بارے کوشش کرکے ماں بولی دا مان ودھانا چاہنے آں، سانوں دوجیاں دے حقاں دی گل کھلے دل دماغ نال سننی چاہی دی اے، تے انصاف نال نبیڑنی چاہیدی اے۔ پاکستانی پنجاب چ 70 فیصد لوکی پنجابی بولی بولدے نیں تے 21 فیصد سرائیکی۔ انصاف ایہہ ہووے جے پنجاب دیاں دو صوبائی بولیاں ہون، پنجابی تے  سرائیکی ۔

Languages of Punjab
(2017 Census)[64]

Punjabi 69.67%

Saraiki 20.68%

Urdu 4.87%

Pashto 1.98%

Balochi 0.83%

Sindhi 0.15%

پکی گل اے، پاکستانی پنجاب چ ماں بولیاں دی ایس گھمن گھیری وچوں سانوں دونواں پاسے دیاں ہوشمند لہراں کڈھ سکدیاں نیں،

جوشمند نہیں۔

سارا کاظمی تے  قیصر عباس دی مہربانی جنہاں دی فیڈبیک نے ابس مضمون چ وادھا پایا۔

Photo by Akram Varraich

Fauzia Rafique
Surrey, BC. April 4, 2021.

Read this article in Urdu @ Roznama Jeddojehd, PK

Fauzia Rafique gets Ali Arshad Mir Award for novella ‘Keerru’

Amjad Salim Minhas, the Publisher of ‘Keerru’, received
the award from Farooq Nadeem in Lahore

Fauzia Rafique’s novella ‘Keerru’
(Sanjh Publications, Lahore 2019)
has received Ali Arshad Mir Award 2020
for the best in Punjabi Literature (prose).
Presented at the 12th Mir Punjabi Mela
organized by Professor Ali Arshad Mir Foundation
and Punjab Arts Council
at Lahore’s Open air Theatre
on December 26-27, 2020.

When i saw Hassan Junaid Arshad’s Facebook message informing me that ‘Keerru‘ has won Ali Arshad Mir Award, i was amazed because it is a tough book to recommend.* Anyone can enjoy reading ‘Keerru’ but in order to recommend it the readers/jurors must be free of prejudices related to not just class, caste and patriarchy but also of religion and sexuality. I know that this is a tall order, but ‘Keerru’ aka the Little Big Book, does it effortlessly in just over a hundred pages. My compliments to the decision makers of this award for choosing it.

This is the complete list of award winners. Congratulations to my peers for excellence in each area.
Fauzia Rafique (Literature, prose)
Dr. Saeed Bhutta (Research)
Hameed Razi (Translation)
Asim Padhiar (Poetry, nazm)
Zafar Awan (Poetry, ghazal)
Abdul Karim Qudsi (Children, poetry)
Dr. Fazeelat Bano (Children, prose)
Mahboob Sarmad (Faith-based, poetry)
Aleem Shakeel was posthumously awarded Ali Arshad Mir Service Award for his contributions to Punjabi literature.

My thanks to jurors, organizers and participants of the 12th Mir Punjabi Mela 2020.

It is delightful that at the end of 2019, both my hometowns, Surrey and Lahore, honored me by recognizing my work; earlier, I had received the City of Surrey’s Arts and Heritage Literary Arts Award.

This is a hopeful beginning for 2021. Happy New Year to us all!

*That is also the reason why I value the reviews of ‘Keerru’ by Qaisar Abbas, Ramsha Ashraf, and Sara Kazmi. Thank you.

Fauzia Rafique
gandholi.wordpress.com
Author of Skeena, The Adventures of SahebaN: Biography of a Relentless Warrior, and Holier Than Life
.
.

Punjabi Monthly magazine PANCHAM becomes a Quarterly publication


Quarterly Pancham, Jan-Feb-March 2020
Eds. Faiza Raa’na & Maqsood Saqib

Lahore’s longstanding literary Punjabi magazine, Pancham, makes a smart move to become a quarterly after a prolonged struggle to be a self-reliant monthly publication. This may allow for a larger selection and even richer literary content.

Pancham publishes poetry, fiction, literary criticism and non fiction. Edited and published by renowned authors Faiza Raa’na and Maqsood Saqib, it has been recognized as being the best literary Punjabi magazine in both the East and the West Punjab.

Published in the Shahmukhi script since 1998, Pancham is a continuation of Maan Boli, a magazine that was brought out from Lahore by some of the same team leaders and members that had continued publishing from 1986 to 1997. For more, connect with the Pancham community on Facebook:
Pancham Sulaikh SaNg (Punjabi Literary Group)

Yearly Subscriptions
Pakistan RS1000
India RS1000
International US$20

To subscribe, contact Maqsood Saqib at
+92 306 1679936
suchet2001@yahoo.com
..

Uddari Weblog is published from
the unceded Coast Salish territories of
the Semiahmoo, Katzie, Kwikwetlem, Kwantlen,
Qayqayt, Tsawwassen, Musqueam,
Squamish and Tsleil-Waututh First Nations.

.

17th Annual International Mother Language Day – Surrey BC – February 23

PLEA cordially invites everyone
to come and be part of the annual celebration of
our mother tongue Punjabi.

17th Annual International Mother Language Day

Sunday, Feb. 23, 2020
Time: 1:30 to 4:00 pm

Spruce Building Atrium
Kwantlen Polytechnic University (KPU)
(12666 72 Avenue, Surrey)

Discussions on Ongoing efforts to promote Punjabi Language education in BC
Young Punjabi learners will share poetry, songs and stories
PLEA will honour individuals for their role in promoting Punjabi language education.

Free Event. Refreshments.

PUNJABI LANGUAGE EDUCATION ASSOCIATION (PLEA)
In partnership with
DEEPAK BINNING FOUNDATION
and
KWANTLEN POLYTECHNIC UNIVERSITY (KPU)

For more information Please contact
Balwant Sanghera – 604-836-8976
Sadhu Binning – 778 – 773 – 1886
Paul Binning – 778-889-8255
ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਂਗੂਏਜ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪਲੀ)
..

2019 Dhahan Prize Youth Award for Creative Writing – March 14 Surrey

.

.

You are cordially invited to
The Dhahan Prize launch of
The 2019 Youth Award for Creative Writing
8 PRIZES VALUED AT $500 EACH
Thursday, March 14th
10:30-11:30 a.m.
LA Matheson Secondary School, Surrey
9484 – 122 Street, Surrey V3V 4M1

The event will host speakers including:
The Principal, teachers, and students of LA Matheson Secondary School
A representative of sponsoring partner, Coast Capital Savings
Founder of the Dhahan Prize

Snacks and Refreshments will be served

For more information, visit
dhahanprize.com/youth

Download PDF poster:
Dhahan Prize – 2019 Youth Prize Invitation
..

PLEA Presents the 16th Mother Language Day on February 23 at KPU Surrey

You are warmly invited to participate in the 16th celebration organized by Punjabi Language Education Association (PLEA) on International Mother Language Day.

This year’s event will take place at
Kwantlen Polytechnic University (KPU)
Surrey Campus, Cedar Building Atrium
Saturday, February 23, 2019 – 1:30 p.m.
Free parking, light refreshments

Download English and Gurmukhi Punjabi posters
PLEA Feb.23,2019.PosterUni
PLEA Feb.23,2019.Poster.Eng

For more information, contact
Sadhu Binning at 778-773-1886
Balwant Sanghera at 604-836-8976

PLEA’s Facebook group page
facebook.com/groups/PunjabiLanguageEducationAssociation
..

Welcome Author/Publisher Parveen Malik to Vancouver – Dhahan Prize 2018 Events

This year, as part of the celebrations of Dhahan Prize for Punjabi literature, Pakistan’s renowned author, poet and publisher Parveen Malik will be visiting Vancouver. ‘Parveen Malik is a writer of fiction, teleplays and radio programs; a known literary personality on radio and TV; and, a highly respected publisher of Urdu and Punjabi literary books.’ More about Parveen is here: parveen-malik-punjabi-maanboli-writer

Parveen will participate in ‘Afternoon with Winners and Finalists’ on Sunday October 21st at Crossroads United Church in Surrey.
View the details in the poster below.

The main Dhahan Prize 2018 Awards Ceremony will take place on:
Saturday October 20th
6:00 PM – 9:30 PM, at:
Robert H. Lee Alumni Centre
UBC, 6163 University Blvd
Vancouver, BC V6T 1Z1
More information:
eventbrite.com/e/dhahan-prize-2018-awards-ceremony

Uddari congratulates the 2018 Dhahan Prize winners:
Baldev Singh Sadaknama for ‘Sooraj Dee Akh’ (Sun’s Eye), historical fiction.
Nasir Baloch for ‘Jootha Sacha Koi Na’ (Anything Goes), short story collection.
Harpreet Sekha for ‘Prism’, short story collection.
..

No Ordinary Sufi

shah hussain

“If you want your life, die before your death” (Shah Hussain).

This is my summary of Fauzia Rafique’s presentation on the life and poetry of Shah Hussain. The presentation was part of the Dead Poets Reading Series which took place at the Vancouver Public Library (Central) on May 6, 2018.

Shah Hussain (1538-1599) was a Punjabi poet from Lahore. He wrote 163 poems in Punjabi and introduced the kafi genre into the language.[1] His collected works remain among the top selling books of all time in Punjabi.

When he was thirty-six years old, Shah Hussain had a dispute with his religious teacher over the interpretation of the following verse:

“duniya khel tamasha hai” (‘the world’s a play and spectacle’).”

For the teacher, the verse meant the renunciation of the fleeting material world. For Shah Hussain, it meant that life is to be enjoyed. With that, he laughed, donned himself in a red cotton robe and became a dancing mendicant in the streets of Lahore.

Shah Hussain was a “malamti” Sufi, one who took pride in the “malamat” or “shaming” he was subjected to. He stood against the the political and religious establishment in support the common people. He identified himself with the julaha (weaver), the chuhra (sweeper) and the faqir. He associated with rebels like Dulla Bhatti who stirred peasant rebellions against the Emperor Akbar. His poetry reflected the folk rhythms and idiom of everyday Punjabi.

Shah Hussain was a rebel in another way. Unlike the male poets of his day who used the feminine voice (rekhti) to express the “feminine” emotions of grief and anguish, Shah Hussain wrote in the feminine voice to acknowledge and express his own self as a gay man.

If Shah Hussain’s love was transcendent, it was in the earthly sense of overcoming distinctions of class, gender, creed and sexual orientation. He belonged to no sect or lineage other than humanity’s.

Kafi 131

Swaying in ecstasy play on in the inner yard, all is near to those meditating
Rivers flow in this yard, thousands of millions of boats
Some are seen drowning, others have reached the shore
This yard has nine doors, the tenth is locked shut
No one needs to know, from where my lover comes and goes
This yard has a pretty curve, a hollow in the curve
I spread my bed in the hollow to love my lover at night!
A wild elephant in this yard, is struggling with the chain
Says Hussain the Beggar of His Beloved, (the elephant) is teasing the awake

(Trans. Fauzia Rafique)

Jhume jhum khaid lai munjh vehRay, japdeyaN nooN hur naiRay
Vehray de vich nadiyaN vagan, baiRay lakh hazar
kaiti iss vich Dubdi vekhi, kaiti langhi paar
iss vehRay de nauN darvazay, dusswaiN qulf chuRhai
tiss darvazay de mehram nahiN, jit shauh aaway jai
vehRay de vich aala soohay, aalay de vich taaqi
taaqi de vich sej vichaawaN, apnay pia sung raati
iss vehRay vich makna haathi, sangal naal khahaiRay
kahe Hussain Faqir SaeeN da, jagdeyaN kooN chehRay

 

 

[1] A kafi is a lyric poem of four to ten lines.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Punjabi Termed ‘Foul Language’ by Pakistan’s Leading Private School System

uddari-punjabiparchar
Support this demonstration in Lahore
Thursday October 20th at 12pm
In front of BSS Head Quarters

The Sahiwal Campus of Beaconhouse School System (BSS) has issued a notice to students prohibiting them to speak ‘foul language’; and, being helpful, has offered this definition of it: ‘Foul language includes taunts, abuses, Punjabi and the hate speech’.

The school has denied the allegations, and has provided an explanation, saying that it was a mistake. They need not insist on that since this is one of the most employed tool of colonization where local cultures are crushed and then dominated by demonizing local languages. In Canada’s residential schools, Indigenous kids were prohibited from speaking or learning any of the Indigenous languages because those were classified by settler-colonizers as foul, savage, uncivilized, inferior, and most were not even accepted as languages but brushed aside as mere ‘dialects’. So, the Bullshit School System continues to remain faithful to its roots.

The absolute colonial brazenness of the BSS notice has lit a fire under the dash of every Punjabi i know, and that’s the good news because the act has thrown blinding light on something that we try not to see: the state of our language rights in the Punjab province of Pakistan. All shades of Punjabis are coming together to protest; Author Parveen Malik has pulled the BSS into court from Punjabi Adbi Board. Maybe now the affluent elite Punjabis will begin to acknowledge their historic ditching of their mother language in favor of Urdu after the 1947 partition of India, and they will begin to use their influence, resources and political clout to make sure that Punjabi is taught in Punjab’s all government-owned and private educational institutions. 

Uddari is delighted to support the demonstration planned in Lahore today- let’s make our feelings known.

Contact Uddari Weblog
uddariweb@gmail.com
Facebook
UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

Confucius in Punjabi

classic_chinese_painting

Translated and compiled by Randeep Singh

These are translations of Yasir Javid’s Urdu translations into Punjabi, with Hindi and Urdu alternatives added only where necessary.

Thank you to Sadhu Binning  and Ajay Bhardwaj for their help.

Kee eh khushi dee gall nahin ki tu jo vee sikhya os da amal kitta jaave?

Kee eh vee khushi dee gall nahin ki door toN tain nooN dost miln aave?

Je lok main noon na pahnchaan te main noon nahin takleef hundi
kee main ek vadhiya insaan nahin haan?

學而時習之、不亦說乎。有朋自遠方來、不亦樂乎。人不知而不慍、不亦君子乎。

Isn’t it a joy to apply what one has learnt?
Isn’t it also a joy to have friends come from afar?
If people don’t  recognize me, and this bothers me not, am I not a sage?

(1:1)

Main har roz tin nuktiaN bare khud nu parakdha haaN
Kee main dujiyaan dee madad le khud nu smarpit/waqf kita hai?
Kee main apne dostaan de naal gallaan de vich bharosa da qaabil si?
Kee mere amal mere qaul de mutaabiq nahin san?

吾日三省吾身、爲人謀而不忠乎。與朋友交而不信乎。傳不習乎。

Everyday, I examine myself on three points
Have I been devoted in helping others?
Have I been worthy of trust in what I say to my friends?
Have I not acted according to my word?

(1:4)

Oh gall karan to pehla amal karda te baad de vich amaal te mutaabiq gal karda
子貢問君子。子曰。先行其言、而后從之。
The noble person acts before speaking and then speaks according to his action

(2:13)

Sikhna sochna to beghair bekaar hain te sochna sikhna to beghair khatarnaak hai
攻乎異端、斯害也己。
Learning without thinking is useless. Thinking without learning is dangerous.

(2:15)

PUNJABI LANGUAGE CELEBRATION – 13th Annual – Delta Feb 27/16

plea-banner-copy

PUNJABI LANGUAGE EDUCATION ASSOCIATION’S (PLEA)
13th Annual
International Mother Language Day
Saturday Feb. 27, 2016
Time: 3:00 pm to 5:00 pm
North Delta Rec. Centre 11415 – 84 Ave., Delta
❉ Discussions: efforts to have Punjabi language education in
local educational institutions. Mr. Garry Thind from the Surrey
school board will be present.
❉ It is a matter of great pride for all of us that a large number
of Punjabis are part of Canada’s federal government. Is this
going to have any effect on the development and preservation
of Punjabi language in Canada? Surrey Centre MP Randip Sarai
will be present to discuss this.
❉ Young Punjabi learners will share poetry, songs and ideas.
❉ PLEA cordially invites everyone to come and be part of the
annual celebration of Punjabi language.
❉ Free Event. Refreshments.

For more information Please contact
Balwant Sanghera – 604-836-8976
Sadhu Binning – 604-437-9014
Parvinder Dhariwal – 778-838-1121
Paul Binning – 778-889-8255
ਪ ੰਜਾਬੀ ਲੈਂਗੂਏਜ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪਲੀ)

Contact Uddari
uddariweblog@gmail.com
Facebook
facebook.com/UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

New Poster from Pakistan Punjabi Adbi Board

New Poster 1

Pakistan Punjabi Adbi Board plans to celebrate
International Mother Language Day by organizing
a day long cultural program and a rally
on Feb, 21, 2015
from Nasir Bagh to Punjab Assembly.

More than ten thousand people
are expected to participate.

The Board ‘appeals to all,
individuals and entities,
concerned with the linguistic and cultural rights of the people,
for financial help and support’.

For details view the Press Release below.
https://uddari.wordpress.com/2015/02/05/mother-language-day-an-appeal/

Contact
Amjad Saleem Minhas (Publisher), Coordinator
0333 4051741, sanjhpk@yahoo.com
Parveen Malik (Author), Secretary
042 36370520
.
.

Mother Language Day: An Appeal

lahorecityofgardensImage: Lahore City of Gardens, Facebook page

Uddari fully supports the initiative taken by Mother Language Day Celebrations Committee in Lahore to present our demands in a forceful way at this year’s International Mother Language Day. Please help out by contributing money and resources to make Saturday 21 February a resounding success.

Press Release

‘February 21st is the International Mother Language Day celebrated every year all over the world with the express purpose of preserving, protecting and promoting the incredible linguistic diversity we humans have. Linguistic diversity is receptacle of human evolution and thus immensely fecund source of irreplaceable intellectual, literary and cultural richness.

‘But sadly we in the Punjab wrongly perceive the multiplicity of languages as a divisive force threatening the ill conceived notion of national unity. That is why the linguistic rights of the people in the Punjab have been denied in the name of ill-conceived linguistic cohesion. Quest for monolithic and exclusive identity has resulted in the denial of diversity and plurality creating pervasive extremism which contradicts the inclusive cultural tradition evolved by Punjab’s saints and poets.

‘Pakistan Punjabi Adbi Board, the oldest independent cultural body, has been at the forefront of struggle to get the linguistic rights of the Punjabi language restored. The Board has to its credit around two hundred publications of classical and contemporary literature. The Board plans to celebrate International Mother Language Day by organizing a day long cultural programme and a big rally on Feb, 21, 2015 from Nasir Bag to the Punjab Assembly with the demand that the mother language/Punjabi be introduced immediately at primary level so that the students get their early education in their mother language as is universally emphasized by the educationists and the UNO.

‘The Board alone cannot organize the event with its meager resources. It therefore appeals to all, individuals and entities, concerned with the linguistic and cultural rights of the people, for financial help and support. More than ten thousand people are expected to participate in the day long programme and the rally. The estimated budget is around Rupee 3 millions. Your support and cooperation will be highly appreciated.’

Amjad Saleem Minhas (Publisher), Coordinator
Parveen Malik (Author), Secretary
Cell: 0300 4117262 & 0322 4830965
Mother Language Day Celebrations Committee
Cell: 0333 4051741
Or
Send an email message to Amjad Saleem Minhas
sanjhpk@yahoo.com
.
.

Don’t Cry For Punjabi

tragedy

 

Written by Randeep Singh

We hear about the “loss” of Punjabi, the “tragedy” of how Punjabi is not taught in schools in West Punjab, of how Punjabi youth speak only Urdu, Hindi or English in Lahore or Chandigarh. “Imagine the sound of Punjabi and the rich cultural heritage it boasts,” writes Affan Chaudhary, “lost forever.”[1]

If there’s a tragedy, it’s the idea that the demise of Punjabi has become a self-fulfilling prophecy. The more one believes it, the less likely one will do anything to reverse it and the less likely that anything will change in any positive respect, least of all the feelings of doom and gloom.

I am not denying Punjabi faces challenges, but the circumstances suggest a more balanced view on the question.

First, Punjabi is neither an “endangered” nor a “vulnerable” language.[2] While it may not enjoy national or official status like Hindi, Urdu or French, neither is Punjabi an endangered or vulnerable language like Basque, Corsican or Gaelic all with less than one million speakers.

Punjabi is in fact one of the world’s most spoken languages with its number of speakers ranging from 80 to 110 million.[3] The total number of Punjabi speakers moreover has been increasing, not decreasing, since 1951.[4]

Second, rather than compare Punjabi to Urdu and Hindi, it would make more sense to compare Punjabi to languages like Gujarati, Pashto and Telugu with which its shares a similar legal and official status. What does the experience of these languages have in common with Punjabi? What initiatives have such languages taken in promoting awareness and education in one’s mother tongue in ways which can help Punjabi?

Third, few languages have proved so culturally vibrant in India, Pakistan and in the diaspora as Punjabi. Punjabi has historically dominated the film and music industry in Pakistan thanks to icons like Noor Jehan. Nusrat Fateh Ali Khan raised the profile of Punjabi poetry through his musical performances. And Punjabi MC’s bhangra/dance track “Mundiyan To Bachke Rahin” topped charts in the UK, Italy and Germany and crossed over into hip-hop collaborations with Jay-Z and Timbaland.

We could add the growing popularity of Punjabi through Sufi Rock, Coke Studio and Bollywood. The point is that any discussion on Punjabi needs to count its achievements and opportunities along with its setbacks.

So don’t cry for Punjabi just yet.

[1] Affan Chaudhary, “I Speak Punjabi but My Kids Might Not,” in Express Tribune (March 16, 2012): International Tribune: :://blogs.tribune.com.pk/story/10622/i-speak-punjabi-but-my-kids-might-not/

[2] UNESCO defines an endangered language as one which children no longer the language as a mother tongue in the home; and a vulnerable language as one which is spoken by most children but whose use is restricted to certain domains like the home.

[3] Ethnologue lists Western Punjabi (Lahnda) and its various dialects as the 11th most spoken language with 82.6 million speakers with an additional 28 million speakers of Eastern Punjabi. The Swedish language million speakers, the Swedish language encyclopedia, Nationalencyklopedin (2007) lists Punjabi as the 10th most spoken language in the world with 102 million speakers.

[4] http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html