‘پنجابی ادب وچ ’بابا ازم – ‘Babaism in Punjabi Literature’ by Fauzia Rafique

پنجابی ادب وچ پدر شاہی کلچر ٹولدا ایہہ مضمون عورت مارچ لاہور 2021 وچ حصہ پاندیاں زنانیاں دی نذر اے ۔

فوزیہ رفیق

بابا 

بڈھا – وڈا- وڈیرا
پیو- دادا- وڈیری عمر دا سکا
فقیر- سوالی- غریب
بزرگ- صوفی- کلاسیکی شاعر ‎‎

یورپی آرٹ دی اِک لہر سی ’دادا ازم‘ پنجابی لٹریچر وچ اک ہڑ اے بابا ازم ۔ناواں توں لگدا اے بابا تے د ادا جیویں اِکو کجھ ہونے نیں، اصل
چ’دادے‘ تے ’بابے‘ وچ زمین اسمان دا فرق اے۔
’دادا‘ روايت بھنن دا ناں اے تے ’بابا ‘ روايت دی غلامی۔ روايت کیہڑی اے؟ بابے دی اپنی۔
جد کوئی لکھاری اپنیاں لکھتاں وچ پِدرشاہی قدراں دی ہلا شیری تے اوہناں دا پرچار کردا اے تے میرے خیال وچ اوہ ’بابا ازم‘ اے۔
سانوں پتا اے، ساڈی وسوں پِدر شاہی کلچر وچ ڈُبی ہوئی اے تےفیر پنجابی ادب تے وی ایہدا اثر ہونا اے، فیر وی میں گھٹ ای سُنیا اے ایس بارے پنجابی لکھاریاں کوئی گل بات کیتی ہووے۔ اسیں روز دیہاڑے پنجابی کلاسیکی شاعراں نوں پڑھن تے سمجھن دا چارہ کرنے آں، اوہ و ی ضروری اے ، پر کدی ایہہ وی ویکھیا جاوے بئی اج دیاں لکھتاں وچ اج دیاں سمسیاواں دی کیہ صورتحال اے۔
سچ تے ایہہ اے کہ ملامتی صوفی شاعراں توں اڈ،پنجابی ادب وچ بابا ازم تھاں تھاں ملدا اے۔ایہہ بابا اک ’فیوڈل لارڈ‘ اے جیہڑا پیری فقیری دے بھیس وچ رہندا اے؛ زنانیاں نوں آپ توں گھٹ سمجھدا اے، کمزور کر دا اے، ورت کے اگے ودھدا اے تے اندروں اوہناں توں ڈردا اے۔ اُتوں دبا کے رکھدا اے۔پنجابی ادب دا ایہہ ’فیوڈل لارڈ‘ اُکا زنانیاں نال تعصب نہیں رکھدا-
غریباں ، مزدوراں تے کارندیاں نوں وی ہینا سمجھدا اے ۔ مذہبی تے جنسی اقلیتاں نوں وی۔ کہنا ایہہ چاہنی آں کہ متعصب ذہن ہر پاسے تعصب دی نگاہ ہی پاندا اے۔
چترکاری تے ادب چ ’بابا ازم‘ دیاں دو تن مڈھلیاں نشانیاں نیں جیہڑیاں وکھو وکھ وی دسدیاں نیں تے اِکو مکو ہو کے وی:
 زنانی اُتے اُلاہما رکھ ، وِکٹم نوں وِکٹمايز کر، مرد/ برادری /سسٹم نوں اُلاہمے توں بچا نا۔
 مظلوم دی کہانی ظالم توں سُندے رہنا تے اوس بیانیے نوں مان دے ، مظلوم دی زبان کھو نا۔
 زنانیاں بارے جھوٹیاں، گندیاں تے فحش لکھتاں لٹریچر بنا کے پیش کر زنانی کھیپ نوں رد کرنا۔

زنانی تے اُلاہما، وِکٹم نوں وِکٹمايز کرنا ۔
ساہت وچ ساڈا تجربہ اے، جتھے کوئی کم کسُترا ہوندا اے، اُلاہما زنانی تے آندا اے، جد کہ اوہی اوس کسُترے کم دا نشانا وی ہوندی اے۔ مثال: طلاق ہوگئی یا بچہ نہ ہویا تے اوہدی ذاتی تے ماحولی قیمت زنانی نوں ہی دینی پینی اے ، اُتوں ذمے داری اوہدی من کے تے اُلاہما اوہدے تے رکھ کے زنانی نوں ای ہتک تے ظلم دا نشانا بنایا جاندا اے ۔ ایہدی اُتلی مثال حدود آرڈیننس وچ ’زنا باالرضا‘ دا خیال اے جتھےریپ دی وِکٹم زنانی نوں قانون دی مدد نال اک واری فیر وِکٹمائز کیتا جاندا اے۔
پنجابی ادب وچ ایہدی اک مثال ایہہ اے:

(منظور جھلا دا اِک گیت)

منظور جھلے دا گیت ’لگی والیاں نوں نیند نہیں آوندی‘ اسیں ساریاں کنی واری سنیا ہونا اے تے کنے مشہور گائیکاں ایہنوں گایا ہونا اے۔ کیہ ہُن تائيں کسے پنجابی دانشور یاں سوجھوان نے ایہہ نوٹ کیتا کہ ایس گیت کنا وڈا جھوٹھ بولیا گیا اے؟ سوجھواناں تےنہیں دسیا، مینوں پتا لگا اک ان پڑھ زنانی توں۔ لاہور ریڈیو تے ایہہ گیت لگیا ہویا سی عالم لوہار دے انگ وچ، میں جھومدی پئی ساں کہ میری ماں کولوں لنگھی، کہندی اے، ’’منظور جھلا وی اصلوں ای جھلا اے، جیہدا سبھ کجھ لُٹیا گیا اوسے نوں دوش دتی جاندا اے۔‘‘ ۔ میں جھومنا بند کر دتا تےسسی پنوں فیر اک وار پڑھی۔
پتا لگا، سسی تے سوال چُکن وچ جھلےؔ دا مقصد ایہہ سی کہ پنوں دے اغوا تے فیر اوہدی موت دا الزام اوہدے قاتل بھراواں تے نہ آوے۔ بھراواں تے الزام دا مطلب اے اوہدے ٹبر برادری اُتے الزام۔ اوہدی تھاں بولو جھوٹھ دب کے، ایس ٹریجڈی دی ذمے واری وی زنانی نوں دیو، سارے منن گے تے ویکھ لو، پنجاب وچ سارے من دے نیں۔
جھلاؔ پیندی سٹے سسی دے پیار تے شک، کہندا اے: ‘لگی والیاں نُوں نیند نہیں آؤندی / تیری کیویں نی اَکھ لگ گئی’۔ فیر زُلیخا، ہیر، تے سوہنی نُوں اُچیاں کر کر وکھاندا اے، فیر چکور، مور تے کونج لیاندا اے، اخیر کہندا اے سسی نوں وی چھڈو تے زمانےنُوں وی، ‘ گل لگیاں دی پُچھ منظورؔ تُوں’ / ‘اوہو سوندا جیہنوں یاد نہیں ستاؤندی’۔ ایتھے اپنے ہی گھڑے ہوئے اک فضول کلیے تے اوہنے سسی نوں واریا، تے گل مکا دتی۔
جھلےؔ نے ایہہ نہیں سوچیا ، ہر کوئی اِکو مہار دا نہیں ہوندا، بھلیا لوکا، کوئی انسان ایہناں سیچوایشناں وچ سوں وی جاندے نیں۔ایتھے جھلے ؔنے جہالت نال کم لیا تے اگے دھوکھے نال۔ دھوکھا ایہہ دتا سو، جیویں سسی جے جاگدی رہندی تے پنوں نوں اوہدے بھرا اپنے نال نہ لے جا سکدے، جیویں سسی اوہناں نوں روک سکدی سی۔ مرد دے ٹبر نوں اک اوپری زنانی کیویں نفی کر سکدی اے، تے اوتھے جتھے اوہ اپنی کرنی تے تلے ہوئے ہوون؟ فیر ایس بھولے بادشاہ اپنی پدر شاہی جہالت تے دھوکھے نوں ہتک وچ ولھیٹیا ، سسی نوں ’نی‘ کر کرکے بلایا ، تے ایہہ کاری حملہ اِک سوہنے گیت وچ ڈھال کے ساڈے ہتھ پھڑایا۔
لگدا اے، اوس زمانے جد جھلے ؔنے ایہہ گیت لکھیا ، خورے اوہنوں کسے زنانی تے ڈاڈھا رنج ہووے تے اوہ ہر حال اوس تے الزام رکھنا چاہندا ہووے ۔ ایسے لئی پُنوں دی موت دا سوگ منان دے جوش وچ اوہ ایہہ وی بھل گیا کہ ’پُنوں توں پہلے جان تے سسی دی گئی سی‘۔
جنے ظالم تے سخت دل پُنوں دے پیوبھرا سن جیہناں اوہنوں اوہدی شگناں دی رات قابو کیتا، اونا ای ظالم تے سخت دل منظور جھلاؔ سی جیہنے ایہہ گیت لکھ کے سسی تے اوہ اُلاہمے رکھےجیہڑے سسی پُنوں دی کہانی لکھن والے شاہ عبدالطیف بھٹائی نے نہیں رکھے سی…… تے اونے ای ظالم اسیں آں جیہڑے ایس جھوٹھ تے اج تائيں جھومنے پئے آں۔ پر فیر ایہو تے کمال اے ’بابا از م‘ دا۔
جھلاؔ (1929 – 1973کوئی ا کلا نہیں، پیلو ( 1563- 1606) نے وی ‘مرزا صاحباں’ وچ جو کجھ مرزے دیاں ماواں بھیناں تے ونجھل دے مونہوں اکھوايا اوہ ’بابا از م‘ دا کُھلا پرچار اے- جیویں ہر میل دی زنانی اپنی حیاتی وچ کئی وار ’کنجری‘ دا اکھر اپنے لئی سُندی اے، اوویں ای پیلو دا ایہہ فرمان وچلے تے ہیٹھلے میلاں دیاں پنجابی زنانیاں کئی وار سُندیاں تے برداشت کردیاں نیں۔

چڑھدے مرزے خان نوں ، ونجھل دیندا مت
بھٹھ رناں دی دوستی کھری جیہناں دی مت

ایہہ تے اُکا دو مثالاں نیں پنجابی ادب چ وِکٹم نوں وِکٹمايز کرن دیاں۔ انج تُسیں ویکھو تے چوکھیاں مل جان گیاں

مظلوم دی کہانی ظالم توں سُندے رہنا
تواریخ وچ ویکھیا اے کہ کجھ گروہ ظالماں دا تاریخی رول کردے نیں تے اوس لئی اوہ کجھ گروہاں نوں مظلوماں دا تاریخی رول کردے رہن تے مجبور کر کے رکھدے نبں۔ مثال: بادشاہ تے رعایا، مالک تے غلام، سرمایہ کار تے مزدور، زمیندار تے مزارعے، مرد تےعورت ۔ جے اسیں رعایا دا حال بادشاہاں توں، غلاماں دیاں کہانیاں مالکاں توں، مزدوراں دے حالات سرمایہ کاراں توں، مزارعیاں دا حال زمینداراں توں، عورتاں اُتے بیتی مرداں توں سُندے رہواں گے تے جیویں اسیں پِدرشاہی کلچر وچ چوکھا رجے ہوئے آں۔
سانوں پتا اے، ایہناں وچ سماجی طاقت اک گروہ ہتھیں اے جیہدے نال اوہ دوجے گروہاں نوں قابو رکھدے آئے نیں، فیر وی جتھے سانوں موقعہ لبھدا اے، اسیں وی طاقتور گروہ دے نمائندے دی گل سُننے آں، کمزور گروہ دے نمائندے گل تے کن وی نہیں دھردے۔ نتیجہ ایہہ بئی عورت دی کہانی اکثر مرد لکھاری ہی بیان کردے پئے ہوندے نیں۔ایہدے وچ مسئلہ ایہہ اے، بیان کرن والا آپ استحصالی گروہ توں اے، اوہدے ذاتی مفاد اوس گروہ نال جُڑے ہوے نیں، اوہ نہ تے زنانیاں دے گروہی مفاداں نوں ساہمنے لیا سکدا اے تے نہ اوہناں دا تحفظ کر سکدا اے۔ ایس لئی کوئی مرد لکھاری جد کوئی اجیہا مسئلہ بیانیے وچ لیاندا اے جیہڑا بہتا مرداں دا اپنا مسئلہ اے تے جیہدے پاروں زنانیاں ، بال تے بالڑیاں کل حیاتی دا عذاب جھلدیاں نیں، تے اوہ اوس مسئلے نال نبڑن دی ذمے داری زنانیاں تے پا کے مرد اگے ٹُر جاندے نیں۔

اِنسسٹ بالاں ، اُچیچا بالڑیاں، دے جنسی استحصال دی اک شکل اے جیہڑ ا بہتا مرد دے ہتھوں ہوندا اے۔ ایتھے سرے وچ سہارا سروسز سوسائٹی نے اک پنجابی ڈرامہ ایس مسئلے تے پیش کیتا جیہڑا ساڈے دوست شاعر اجمیر روڈے ہوراں لکھیا، ناں سی ’میلے ہتھ: ٹینٹڈ ہینڈز‘۔ اوہ سُپر ہٹ گیا، پنجابی کمیونٹی نے رج کے سلاہیا۔ اسیں وی ویکھیا، پہلے تے اوہ ڈرامہ نما نما ٹُردا رہیا جیویں اردو کامیڈی ’فیملی‘ ڈرامے ٹی وی تے ہوندے نیں، اک ماں، پیو، دھی، تے اک چاچا ٹائپ رشتے دار ۔میں سوچیا، خیر اے، پورے پِڑ نوں سمجھاون لئی ذرا نرم کر کے گل ہو رہی اے۔ پر اوس ڈرامے دا اخیر ہضم نہیں ہو سکیا۔ اخیر وچ اوہ رشتے دار وی غائب ہو جاندا اے تے پیو وی، بِنا کسے ریزولیوشن دے۔ سٹیج تے ماں تے دھی کلیاں ایس مسئلے دے اثرات تے ٹرامے نال ڈیل کرن لئی رہ جاندیاں نیں۔ ایہہ ویکھو فیر ڈِیل کیویں کردیاں نیں، اگ بال کے اک رِیچوال کردیاں نیں جیہدے وچ کڑی اپنے بچا لئی اوس بندے نوں معاف کر دیندی اے۔
اُف!!!
ہاؤس فُل کیویں نہ جاندا، بابے اجمیر نے مرد اں نوں جیویں بانہہ دے کے بچا لیا۔ گل نیوکلئیر فیملی توں باہر نہیں جان دتی، زیادتی کرن والے دی کوئی پکڑ نہیں ہوئی، مجرم نوں جرم دی سزا نہیں ملی۔ اوہ بچیاں تے کڑیاں جیہڑیاں ایہہ دھروہ برداشت پئیاں کردیاں نیں اوہناں نوں کیہ پیغام ملیا؟
پیغام ملیا کہ کم تے ایہہ بھیڑا اے پر جے تہاڈے نال ہو جاوے تے تسیں وڈیاں بنو تے اندرو اندری کرودھ غصہ کڈھ کے اپنے بچا لئی بندے نوں معاف کر دیو، گل مکاؤ تے ہوراں نوں دسنا اپنی تے اپنے ٹبر دی بدنامی کرنا اے۔ غور کرو تے ہوراں نوں نہ دسن دا مطلب اےاوس مرد نوں کمیونٹی دے دوجے بالاں تے بالڑیاں تے ایہہ ظلم کردے رہن دی کھل اے۔
جے لکھاری دا ایہہ مقصد نہیں سی تے اخیر وچ مرد نے ذمے داری کیوں نہیں لئی؟ اوہنوں کوئی سزا کیوں نہیں جھلنی پئی؟ جے لکھاری دی سوجھ اے بئی اک تھاں توں دوجی تھاں چلے جانا یا بھیج دِتا جانا مرد دی سزا اے، تے ایہہ اوہو سزا اے جیہڑی چرچاں وچ کوڑھے پادریاں نوں دیندے نیں۔ ٹرانسفر! ہاں جی، ٹرانسفر۔ نویں تھاں’ نویں لوک۔ نویں معصوماں وچ کوڑھ پھیلان دی نویں چھٹی۔
ایہدی تھاں دوواں زنانیاں نے واک آوٹ کیوں نہیں کیتا، تے سانوں سٹیج تے دو مرد ایہہ رِیچوال، ایہہ سبب کردے کیوں نہیں دکھائے گے بئی کیویں ہووے جے ایس پدر شاہی سسٹم وچ مرداں دے اندر دا ایہہ عذاب بالاں تے زنانیاں تے نازل نہ ہووے تے نہ اوہناں نوں بھگتنا پوے۔ کیوں دوواں زنانیاں نوں کاؤنسلنگ تے دوجیاں سپورٹ سروسز ورتدیاں نہیں وکھایا گيا؟ مرد دے ایس دھروہ نوں اُکا زنانیاں نیں کیوں بھگتیا؟
ایہہ ای ’بابا ازم‘ اے۔ کمیونٹی وچ جنسی استحصال جیہا گُجھا تے گنجھلک مسئلہ کھولو تے اوہنوں مرد دے حق وچ ریزالوو کر کے ہتھ پھڑاؤ، واہوا اے۔ ہاؤس فُل وی فیر ای جاندا اے-

زنانیاں بارے جھوٹھیاں، گندیاں تے فحش لکھتاں لٹریچر بنا کے پیش کرنا
انج تے میں دنیا دی ہر مشہور زنانی بارے مرداں دے لکھے فحش قصیدے دیکھے ہوئے نیں، پر اوہ اردو یا انگریزی وچ سن یاں پمفلٹ ، گٹر پریساں وچ چھپے مضمون، جیہناں دے لکھاری اوہناں نوں لٹریچر بنا کے پیش نہیں سن پئے کردے۔ دو تِن سال پہلے پاکستانی پنجاب وچ کہانیاں دی اِک کتاب چھپی جیہڑی ’بابا ازم‘ دے ایس گندے پکھ دی اِک وڈی مثال اے۔اوہدے وچ لکھاری نے اپنے ذہن دا فحش گند کڈھ کے پنجاب دیاں کجھ منیاں پرمنیاں فنکار تے لکھاری زنانیاں تے لیا سٹیا، جیہناں وچوں کجھ فوت ہو گیاں سن تے ایس حملے دا جواب وی نہیں دے سکدیاں سن، جیویں نسرین انجم بھٹی ؔتے شائستہ حبیبؔ۔
حملہ اینا گھٹیا سی کہ جیہڑے لوک اوہناں زنانیاں نوں جاندے سن اوہناں لئی چُپ رہنا اوکھا ہو گیا۔ میں اپنا ایہہ لیکھ بہتا گندا نہیں کرنا چاہندی ایس لی اک ’نرم‘ مثال دینی آں ایہناں دے ایس ’لٹریچر‘ دی۔

بڑا احتجاج ہویا، لکھاری توں معافی منگن تے کہانی واپس لین دی منگ وی کیتی گئی۔ لکھاری تے اوہدے دو تِن حواری اڑ گئے، نہ کہانی واپس لئی تے نہ معافی منگی۔
پنجابی ادب وچ ’بابا ازم‘ دے صدقے، اوس لکھاری دی کوئی پکڑ نہیں ہوئی، اوہ ہُن وی دانشور دے طور ادبی محفلاں وچ شرکت کردا اے۔

مڈھلی گل
پنجابی ادب تے ساہت وچ ’بابا ازم‘ دیاں اُکا ایہہ تِن نہبں کئی ہور صورتاں وی نیں، سانوں ایہناں تعصباں توں جان چھڑان لئی ایہدیاں ساریاں صورتاں جانن تے پچھانن دی لوڑ اے۔ ایس بارے تیجی نشانی والے قصے وچ کجھ گلاں ساہمنے آئیاں جیہڑیاں سانوں ’بابا از م‘ نوں سمجھن تے اوہدا مقابلہ کرن چ کم آ سکدیاں نیں۔
اوس فحش کتاب دا لکھاری تے اوہدے حواری زنانیاں دی ایس ابیوز نوں لٹریجر کہی جاندے سن جد کجھ دوستاں اوہو کوجھے اکھر تے غلیظ گلاں اوہناں دیاں زنانیاں بارے کیتیاں، ایس تے اوہ ڈاڈھا تڑفے۔ میں پُچھنی آں، جے ساڈے بارے لکھے گئے جھوٹھ ٹھیک سی تے فیر ایہہ جھوٹھ ٹھیک کیوں نہیں سی؟ ایہدے وچ اِک مسئلہ ہور وی اے، اپنی زنانی دی ہتک دا بدلہ لین لئی اگلے دی زنانی دی ہتک کرنا مرداں دے بنائے ایس سسٹم دا مہار اے، ساڈا نہیں۔ میں ایس بھیڑے طریقے دے خلاف آں، ایہہ گل میں فیس بک گروپ چ وی کہی سی جیہڑا اوس ٹائم بنیا سی ، تے میں کجھ دوستاں نوں وی ایس کم توں ہٹکن دی کوشش کیتی سی۔ کیوں جے سوال فیر اوہی اے، جے اوہ غلط سی تے ایہہ ٹھیک کیویں اے؟
دو گلاں پاروں میں اوس ٹائم ایس طریقے دے بر خلاف کھلا سٹینڈ نہیں لیا۔ اک ایہہ کہ ہتھیار تے اکو سن، پر دوواں پاسے مقصد اک نہیں سی۔ کتاب لکھن والے دا مقصد جمہوریت پسند فنکار زنانیاں نوں کھجل کرنا سی، تے نعیم سادھو ہوراں ایہہ ہتھیار اوہناں نوں روکن لئی استعمال کیتا۔
ہن، جد دو ورھے لنگھ گئے نیں، میں پچھے جھاتی پا نی آں تے اوہناں زنانیاں دی ابیوز دے برخلاف کُھلا سٹینڈ نہ لین تے مینوں ول وی اپنے آپ تے شرم آندی اے۔ میں سمجھنی آں، میرےتھڑن وچ ’بابا از م‘ دا ہتھ سی۔ جدوں مینوں فیس بک تے مشتاق صوفی ہوراں دی اک پوسٹ توں ایس کوجھی لکھت دا پتا لگا تے جدوں تک میں اِک دو کوٹیشناں ویکھیاں، مورچے بن چکے سن، گولاباری شروع سی، تے دوواں پاسے مرد اک دوجے تے حملہ آور ہو چکے سن۔ میں کوشش کیتی پر میری شنوائی نہیں ہوئی۔جیویں آنر کلنگز وچ ہوندا اے، ایس جھگڑے و چ وی دوواں پاسے زنانیاں نے ہی مرداں دیاں زیادتیاں برداشت کیتیاں۔
ایہہ سچوایشن اُکا میری نہیں، دوجیاں جمہوری زنانیاں وی بھاویں ایہو محسوس کردیاں پیاں سن، ‘نہ ہاتھ باگ پر ہے نہ پا ہے رکاب میں’۔ اوس ویلے لاہور دی فیمینسٹ کو لیکٹیو نے کجھ سچوایشن سنبھالی تے دو تِن چونویں کم کیتے۔ اوہناں دیاں ممبراں اوس کتاب بارے اک اکٹھ وچ پہنچ کے اوس ٹولے نوں چیلنج کیتاتے اپنے خیال پیش کیتے، نسرین انجم بھٹیؔ دے اک سرتی شعرتے اک سوہنی میورل بنائی گئی، شہر وچ موقعے دیاں تھاواں تے پوسٹر لائے گے۔ مگروں زنانیاں دی گل بات ہوئی ای میل راہیں تے ایہہ متھیا گیا کہ پدرشاہی کلچر دے بر خلاف اک ویب سائٹ بنائی جائے جتھے جمہوریت پسند فنکار زنانیاں دے کم نوں اکٹھا کرکے ساہمنے لیایا جاوے، اوہناں دے کم تے ریسرچ کیتی جاوے، عورت دشمن چیزاں ساہمنے لیائیاں جان، تے انج پنجابی ادب تے ساہت وچ زنانیاں تے زیادتیاں نوں ٹھلیا جاوے۔
نسرین انجم بھٹی دے شعر تے ایہہ میورل بی بی ہاجرہ نے بنائی۔

ہن وی اگے جان دا رستہ ایہو ای اے۔ ایس پراجیکٹ نوں فیمینسٹ کولیکٹو، عورت مارچ لاہور تے پنجا ب وچ عورتاں دیاں دوجیاں جمہوری تنظیماں ہتھ پواون تے فیر کوئی مضبوط تے سوہنی گل بن سکدی اے۔

(سارا کاظمی تے شاہد مرزا دی مہربانی جیہناں دی فیڈبیک ایس مضمون چ وادھا پایا۔)

Fauzia Rafique
Surrey, BC. March 4, 2021.

Read this article in Urdu at Jeddojehd dot com

Read this article in English at TNS dot com

Read this article in Gurmukhi at apnaorg dot com

Download article in Gurmukhi: guru-babaism-final-fauzia-rafiq

‘تیری کیویں نی اًکھ لگ گئی’، عبارت:
http://urduashaarlatest.blogspot.com/2018/06/blog-post_76.html
اصل چسکے نال عابدہ پروین نےگایا اے:
https://www.youtube.com/watch?v=Ch_Ln5p7bFs

A must read for all lovers of Punjabi literature – ‘Keerru’ by Fauzia Rafique


‘Keerru’ is a tenderly woven story of love, acceptance, and understanding across religions, class, nationalities, and generations. Like her previous novel, Skeena, Fauzia tells a human story that is social and political without trying to be. This is a must read for all lovers of Punjabi literature, South Asian diasporic literatures, and LGBTQ+ literatures.’

Randeep Purewall
Surrey, BC

Winner of Ali Arshad Mir Award 2020
Novella ‘Keerru’ by Fauzia Rafique
Available in Punjabi and Urdu
smashwords.com/books/view/1029555
smashwords.com/books/view/1012167
..

Gurmukhi edition of Fauzia Rafique’s new novel ‘KEERRU’ now available

B&W photo by Danyal Rasheed, inset painting by Shahid Mirza
cover design by Mariam Zohra d.

From the Author of Skeena- a ‘little big’ book

ebook
ISBN 9780463342541

Available Everywhere
USA & the World: US$4.50
Canada: CA$4.50
India: INR101.00
Pakistan: PKR101.00

Instant Downloads
smashwords.com/books/view/1012167

‘The story of broken families, lovers, immigrants.
Five people come together in Surrey BC to
form powerful connections with each other, and
to tell a story that has rarely been told.’

Purple Poppy Press 2020, Vancouver, Canada

.


Shahmukhi edition
Paperback
ISBN 978-969-593-315-2
PKR300.00
Sanjh Publications 2019, Lahore Pakistan
sanjhpk@yahoo.com
..

17th Annual International Mother Language Day – Surrey BC – February 23

PLEA cordially invites everyone
to come and be part of the annual celebration of
our mother tongue Punjabi.

17th Annual International Mother Language Day

Sunday, Feb. 23, 2020
Time: 1:30 to 4:00 pm

Spruce Building Atrium
Kwantlen Polytechnic University (KPU)
(12666 72 Avenue, Surrey)

Discussions on Ongoing efforts to promote Punjabi Language education in BC
Young Punjabi learners will share poetry, songs and stories
PLEA will honour individuals for their role in promoting Punjabi language education.

Free Event. Refreshments.

PUNJABI LANGUAGE EDUCATION ASSOCIATION (PLEA)
In partnership with
DEEPAK BINNING FOUNDATION
and
KWANTLEN POLYTECHNIC UNIVERSITY (KPU)

For more information Please contact
Balwant Sanghera – 604-836-8976
Sadhu Binning – 778 – 773 – 1886
Paul Binning – 778-889-8255
ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਂਗੂਏਜ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪਲੀ)
..

Being Punjabi – Fauzia Rafique Collection at the Museum of Surrey

My stuff gets a wholesome exposure at the Museum of Surrey’s community curated exhibition titled ‘Being Punjabi: Unfolding the Surrey Story’ (October 2 – February 23). The above showcase includes the original poster released by Sanjh Publications in Lahore at the launch of Punjabi Shahmukhi edition of Skeena in 2007, a flyer that lists Lahore Press Club as the venue for Skeena’s first launch that was disallowed by the Club’s administration a day ahead of the event, the complete audio of Skeena in Punjabi recorded in my voice by Lahore Chitrkar in 2007 that has never been released, and a letter-size poster of Skeena’s 2011 English edition by Surrey Libraries.

Among the installations showcasing different items from sixteen local Punjabis, the above are some things i like and use. The item on the top left is a wall hanger i made for my son when he was younger. It uses very desi Punjabi feeta trimming from a worn out set of pillow covers my mother gave me, leftover green susi cloth from Sindh, a patch of black with red and white embroidery from an Indian skirt i bought from India Bazar in Toronto’s East end, and, it uses ceramic and glass beads from Lahore, Toronto and Vancouver.

A passage from Skeena, in English and Punjabi Gurmukhi.

‘The first Punjabis came to Canada in 1897. Today Surrey is home to over 100,000 Punjabis. This exhibit presents a selection of local Punjabi voices using written word, audio recordings, video, artifacts, art and images. Being Punjabi is the first exhibition in Canada to highlight Surrey’s Punjabi community, showcasing stories of both struggle and success. It is meant to begin a conversation.’ surrey.ca/culture-recreation

Fauzia Rafique
October 6, 2019
Photos by Hafsah Durrani

Uddari Weblog operates on the unceded Coast Salish territories of the Semiahmoo, Katzie, Kwikwetlem, Kwantlen, Qayqayt, Tsawwassen, Musqueam, Squamish and Tsleil-Waututh First Nations.
..

Gurmukhi edition of novel ‘Skeena’ now available in India and Canada

Sangam Publications, Patiala 2019

Novel ‘Skeena’ by Fauzia Rafique has been published in Gurmukhi by Sangam Publications in Patiala, India, and it is now available at India Bookworld in Surrey’s Payal Centre. Script conversion from Shahmukhi to Gurmukhi has been performed by Harbans Singh Dhiman.

ISBN 978-93-5231-317-4
India Bookworld, $15
604-593-5967
info@indiabookworld.ca
Sangam Publications, India
sangam541@gmail.com
01764-501934

Punjabi novel ‘Skeena’ was first published in Shahmukhi by Sanjh Publications in 2007 in Lahore, where to date, it is Pakistan’s most sold Punjabi novel. Its English edition and a limited Gurmukhi edition came out in 2011 with Libros Libertad in White Rock. The Shahmukhi to Gurmukhi conversion and editing was done by poet/author/translator Surjeet Kalsey in consultation with Fauzia Rafique. The novel has also been recognized as one of the ‘100 Must Read Books by Punjabi Authors’ in ‘Legacies of the Homeland’ (Notion Press, Chennai 2018).

Visit Skeena web page
novelskeena.wordpress.com
Read reviews on ‘Skeena’
novelskeena.wordpress.com/reviews

Uddari Weblog operates on the unceded Coast Salish territories of the Semiahmoo, Katzie, Kwikwetlem, Kwantlen, Qayqayt, Tsawwassen, Musqueam, Squamish and Tsleil-Waututh First Nations.
..

PLEA Presents the 16th Mother Language Day on February 23 at KPU Surrey

You are warmly invited to participate in the 16th celebration organized by Punjabi Language Education Association (PLEA) on International Mother Language Day.

This year’s event will take place at
Kwantlen Polytechnic University (KPU)
Surrey Campus, Cedar Building Atrium
Saturday, February 23, 2019 – 1:30 p.m.
Free parking, light refreshments

Download English and Gurmukhi Punjabi posters
PLEA Feb.23,2019.PosterUni
PLEA Feb.23,2019.Poster.Eng

For more information, contact
Sadhu Binning at 778-773-1886
Balwant Sanghera at 604-836-8976

PLEA’s Facebook group page
facebook.com/groups/PunjabiLanguageEducationAssociation
..

Welcome Author/Publisher Parveen Malik to Vancouver – Dhahan Prize 2018 Events

This year, as part of the celebrations of Dhahan Prize for Punjabi literature, Pakistan’s renowned author, poet and publisher Parveen Malik will be visiting Vancouver. ‘Parveen Malik is a writer of fiction, teleplays and radio programs; a known literary personality on radio and TV; and, a highly respected publisher of Urdu and Punjabi literary books.’ More about Parveen is here: parveen-malik-punjabi-maanboli-writer

Parveen will participate in ‘Afternoon with Winners and Finalists’ on Sunday October 21st at Crossroads United Church in Surrey.
View the details in the poster below.

The main Dhahan Prize 2018 Awards Ceremony will take place on:
Saturday October 20th
6:00 PM – 9:30 PM, at:
Robert H. Lee Alumni Centre
UBC, 6163 University Blvd
Vancouver, BC V6T 1Z1
More information:
eventbrite.com/e/dhahan-prize-2018-awards-ceremony

Uddari congratulates the 2018 Dhahan Prize winners:
Baldev Singh Sadaknama for ‘Sooraj Dee Akh’ (Sun’s Eye), historical fiction.
Nasir Baloch for ‘Jootha Sacha Koi Na’ (Anything Goes), short story collection.
Harpreet Sekha for ‘Prism’, short story collection.
..

Meet a Peoples’ Poet Laureate – Baba Najmi in Surrey July 7

Baba Najmi, a Pakistani Punjabi poet who has gained the stature of a Peoples’ Poet Laureate in the Punjab, is visiting the Diaspora this July.

Baba Bashir Husain Najmi was born in Lahore in 1948. He has published three poetry books: ‘Akhran Wich Samundar’ Ocean in Words (1986), ‘Sochan Wich Jahan’ World in Thoughts (1995) and more recently, ‘Mera Naan Insaan’ My Name Human. He is a labourer, a trade unionist and a poet who distinguishes himself from others by challenging regressive laws, rules, cultural values and political entities. He is revered by many Punjabis in India, Pakistan and the diaspora. He has won many award. A statue of him has been installed in Jalandhar to recognize his poetic peace efforts between India and Pakistan. Visit Baba Najmi’s Facebook page: facebook.com/PoetBabaNajmi. Below are the details of his July 7th appearance in Surrey

Beyond the boundaries; An event with Great poet Baba Najmi
When: SATURDAY. JULY 7, from 1.30 – 4.30 pm
Where: Crossroads United Church 7655 – 120 St, Delta, BC
Tickets: Only $10.00

Organized by
The Committee of Progressive Pakistani Canadians (CPPC), Vancouver Chapter.

Program presented in Association with
The Dhahan Prize for Punjabi Literature, Centre for India and South Asia Research UBC and Tarksheel (Rational) Society of Canada.

Supported By
Indo Canadian Workers Association (Brampton & Vancouver), Punjabi TV Show, ‘Mehak Punjab Di’, Progressive Arts Club, Surrey.

Facebook event page
facebook.com/events/

For more information and RSVP, contact:
Saif Khalid at 604-889-0233
Avtar Gill at 604-728-7011

Additional Events: Updated July 4, 2018

..

Danish Punjabi Sufi Singer & Music Therapist Pervaiz Akhtar in Town – March 9


Singer, Composer, Music Therapist Pervaiz Akhtar sings Punjabi Sufi poetry and Urdu Ghazals. He has issued five albums featuring poetry of Khwaja Ghulam Farid, Madhulal Husain and Bulleh Shah, among others; and, his repertoire as a composer includes works of Rumi, Hafiz, Saadi and Amir Khusrow in Farsi. His Jazz fusion concerts have been held in Pakistan, Europe and the USA. For more information:

Visit Pervaiz’s blog
pervaizakhtarblog.wordpress.com
Contact Pervaiz
pervaiza@gmail.com

Pervaiz is visiting from Copenhagen and he will stay in Vancouver till the middle of March. This presents us with a rare opportunity to listen to him in a public event. Details are below.

‘Kahe Fakeer’ by Pervaiz Akhtar
7pm, Friday, March 9, 2018
Punjab Banquet Hall
8166 128 St #215, Surrey
(604) 598-7611

$30 per person (dinner included), $50 for two.
To book your ticket, call: 604-780-0164

..

Jatinder Mauhar’s ‘Qissa Panjab’ – a film about youth

‘Qissa Panjab’ by Jatinder Mauhar is a pleasant departure from typical ‘commercial’ or ‘formula’ Punjabi, Hindi and Urdu films being produced in India and Pakistan.

Dheeraj Kumar and Kul Sidhu

First of all, the two women protagonists do not, at any point in the whole hour-and-a-half long film, appear to be ‘heroines’, ‘actresses’, ‘fashion models’ or ‘prostitutes’- instead they always appear to be who they are supposed to be: two young women from lower middle class making their way through poverty, crime and misogyny in today’s urban and rural Punjab.

Second, the music thing. Yes, there are songs and dances, but each are made to occur ‘naturally’, so to speak. For example, most songs and dances were performed on stage by characters who are singers and dancers; and, there’s a nice recurring theme song by Gurdass Mann.

Jagjeet Sandhu

This same ‘common sense realism’ sets off and permeates the plot, characters and scenes of ‘Qissa Panjab’- and its done very well where there isn’t a dull moment in the film.

Director Jatinder Mauhar

The director has achieved an important milestone in creating a real-to-life film for the box office. The film has no pretensions of being an ‘art’ movie made for foreign film festivals and academic institutions, and it does not covet to become a box office hit by employing the usual ‘selling’ tactics of sexualizing women, over-dramatizing or providing solutions palpable to exploitative societal structures.

This is Jatinder Mauhar’s third full-length feature film as a director, earlier he had made ‘Mitti’ (2010) and ‘Sikander’ (2013) where he was also the screenwriter. Jatinder’s short films include ‘No exit’ (2005) and ‘Reth (The Sand)’. He has worked as researcher for the documentary ‘India’s Frontier Railways’ in 2014 for BBC London. He is a regular columnist with over 82 articles published about films, film literacy and current issues for the USA based newspaper Punjab Times, and for other publications in India and abroad.

Jatinder is now working on his fourth film titled ‘Saade Aale’.

‘Qissa Panjab’ was presented in Surrey on December 20th by Sukhwant Hundal and Sadhu Binning for ‘Watan’ where Jatinder Mauhar was in attendance.

View its trailer:

Contact Jatinder Mauhar
jatindermauhar@gmail.com

Uddari Weblog is published
from the unceded territories of the
Musqueam, Squamish and Tsleil-Waututh First Nations.
..

The 5th Gursharan Singh Memorial Lecture – Dr. Ishtiaq Ahmed – Surrey Oct. 6 2017

News Release
September 20, 2017

Dr. Hari Sharma Foundation and Gursharan Singh Memorial Committee is organizing its 5th Gursharan Singh Memorial Lecture on Friday, October 6, 2017 in Surrey. This year’s lecture will be devoted to the 70th year of India’s partition and will be delivered in Punjabi by Dr. Ishtiaq Ahmed.

It has been seventy years since India was partitioned and a new country Pakistan was created. Dr. Ahmed has written scholarly books about this period of our history. Among his much talked about publications are: The Punjab Bloodied, Partitioned and Cleansed, (Karachi: Oxford University Press, 2012), won the Best Non-Fiction Book Prize at the 2013 Karachi Literature Festival and the 2013 UBL-Jang Groups Best Non-Fiction Book Prize at Lahore and the Best Book on Punjab Award from Punjabi Parchar at the Vaisakhi Mela in Lahore, 2016. And , Pakistan: The Garrison State, Origins, Evolution, Consequences (1947-2011), Oxford, 2013. According to Dr. Ahmed the population of the united Punjab at the time of partition was around 34 millions. More than 30 percent of the total population had to cross the border in search of safety. “An estimated 500,000 – 800,000 lost their lives mostly because of violent raids on them. The first case of ethnic cleansing after World War II thus took place in the Punjab.”

Dr. Hari Sharma Foundation for South Asian Advancement is proud to have instituted Gursharan Singh Memorial Lecture in honor of Bha ji Gursharan Singh.

Gursharan Singh passed away on September 27, 2011, mourned widely by the people of Punjab, the progressive and cultural community in India and the South Asian community in Canada. He left the legacy of a life dedicated in the service of democratic and human rights and social justice. He served the oppressed, downtrodden, and politically persecuted people of India primarily through his great talent as a playwright, leaving an indelible mark on Punjabi writing and the practice of people’s theatre. His visits to Canada brought the South Asian community into a public space of progressive culture where the issues of systemic oppression and injustice could be staged and thought about.

Hari Sharma Foundation honors this legacy of a great artist and activist in the cause of social justice. By instituting an annual lecture on the memory of Bha ji Gursharan Singh, it is the intention of the Foundation to keep alive the space Bha ji created in our community and bring scholars and artists from global South Asian Community to engage us in the issues of social justice in South Asia and reflect on our community in Canada.

We attach a poster of the upcoming 5th Gursharan Singh Memorial Lecture to be delivered by Dr. Ishtiaq Ahmed on October 6 at the SFU campus in Surrey from 6:30 to 8:30.
The place: Room # 3310, 250 – 3450 – 102 Ave. Surrey.

For more info.
Harinder Mahil – 778-995-5851
Sukhwant Hundal – 604-644-2470
Sadhu Binning – 778-773-1886

English Poster
PDF Version

Read it in Punjabi (Gurmukhi)
lPress Release
Poster

..

Dhahan Youth Prize in Creative Writing in BC High Schools – Launching Surrey Feb 28/2017

Dhahan Logo in all scripts

Uddari welcomes the launch of Dhahan Youth Prize, a province-wide creative writing contest where EIGHT British Columbia students of Punjabi will be awarded a CDN$500 prize, four in each of intermediate and advanced language skill levels.

Tuesday, February 28, 2017
10:45 am (SHARP)
LA Matheson Secondary School
9484 122 Street, Surrey

The contest is open to all secondary school students of British Columbia who are studying Punjabi in grade 11 or 12.
The writing submitted must be in both Punjabi and English.
Submissions will be accepted from March 1st to May 31st, 2017.
The awards will be given out at the Dhahan Prize Awards ceremony at the end of October 2017.

Coast Capital Savings is the presenting sponsor for the new Youth Prize, and L.A. Matheson Secondary is a supporting partner with Founder Barj S. Dhahan.

Punjabi is the 2nd most spoken language in British Columbia. This youth initiative will be recognized along with the Dhahan Prize for Punjabi Literature.

For more information about Dhahan Prize visit
dhahanprize.com
facebook.com/DhahanPrize

Contact: Carolyn Treger
Dhahan Prize
604-831-6831
admin@dhahanprize.com
..

Memory Wall on the Strip: a Mirror for the Officials of the City of Surrey

memorywall-daveFriends We Remember, Lives We Celebrate

There is a place in Surrey where a ‘Celebration Of Life’ event begins and ends with memorializing the ongoing presence of death.

In the icy evening of Saturday 17 December, a few people were gathered on 135A, Surrey’s homeless Strip, to honor and remember those who had died here. The Strip is one of the few streets in Surrey that has no trees. Sparse one-level structures of a couple of auto parts shops, Front Room (drop in center, shelter and a food outlet serving the homeless), a couple more commercial units, and a small church across the street. In front of the closed auto shops, a group of 8-10 wonderful people, who said they were individuals ‘unalligned with any church or other group’, had laid out food on two long tables with boxes of pizza, cookies, juice and pop. On the sidewalk across the street, between a tent and a food table, a white board with some color markers and candles was propped up against the fence of the church.

Already, it had a few names.

I came to know of the Celebration of Life event in early December from a Surrey activist of Alliance Against Displacement (AAD), an organization helping the Residents of the Strip against homelessness. Scheduled for December 10, the event was moved to December 17th to avoid the snow storm; and, during that storm nine homeless people died on the streets of Vancouver, 13 in BC, in one single night.

The almost empty white board began to fill with names as people walked by, stopped to read, some came up and added names of their friends and relatives, some asked for other names to be added. A woman wanted ‘Jessy’ to be written as ‘Jessie’ because she said Jessie would turn in his grave if he saw it written like that; and, more than one person wanted to make sure that ‘Old Man Dave’ was indeed there along with ‘Dave’. A young woman touched a name on the board, cried and said, ‘My one best friend’.

The above photo and the two below were taken the next day, December 18, when a woman named CeeCee, who had the previous night added the name of her late partner to the Memory Wall, herself died in her tent.

memorywall-dave1Native / CeeCee / Dec 18, 2016

Tears are irrelevant in this place. The question is how many more people have to die before the prosperous City of Surrey yields a solution to the increased poverty and homelessness on its streets?

It is obvious to everyone except perhaps the high officials of the City of Surrey and its mouthpiece publications and organizations that these deaths are not ‘fentanyl’ ‘ODed’ deaths but deaths caused by homelessness and poverty. I say it because the ‘famed’ plan that the City was working on without consulting the Residents of the Strip, came out to be a plan totally off the mark- it’s as if people were dying because of hunger, and the City assigned more ambulances for a solution. The irony is, it’s not ‘as if’, this is exactly what has happened and is happening. The City’s new ‘plan’ for the Strip is to scare away it’s residents with increased surveillance and intimidation, but the problem is that there’s no place else to go from here.

There is a letter that a group of academics put together with regards to homelessness in Victoria, I find, it’s relevant here too. And so, Surrey! THIS WINTER – HOUSING FIRST!

The City of Surrey must provide the following to the residents of the Strip:
– Comfortable housing to the homeless people living on the Strip.
– Full assurance that until their housing needs are met, the people living on the Strip will not be required to unpitch their tents and leave each morning.
– A Memorial where the Memory Wall now stands.

memorywall-dave2Behind the Memory Wall

Uddari is grateful to Alliance Against Displacement (AAD) for supporting the Residents of the Strip in their demand for safety and housing, for organizing the Celebration of Life event, and for providing the photos for this post.

Contact Uddari Weblog
uddariweb@gmail.com
Facebook
UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

Surrey Steals from the Homeless! RALLY AND MARCH – Oct 3/16

homeless-march-poster

..
When: 3:00 pm, Monday Oct 3
Where: 135A Street (near 106th Ave), Surrey

Every day the RCMP, Surrey bylaw officers and city workers come to “The Strip” (135A Street) in order to force homeless residents to take down their tents, pack up their belongings and make everything moveable. And every day they confiscate somebody’s possessions because they consider them unattended or just garbage.

But homeless residents of “The Strip” are fighting back. We will be marching to Surrey City Hall to protest the city’s orchestrated and relentless theft of our belongings. We demand that the City of Surrey stop stealing our stuff.

FOOD
Food will be provided at the end of the event, around 5pm on the 135A strip

TRANSPORTATION
We will be organizing transportation to this march so other displaced and evicted communities can support the Surrey homeless in their struggle. To get a ride from Maple Ridge, Abbotsford, or elsewhere, and to travel together by transit from Vancouver, contact AAD: organize@stopdisplacement.ca or (778) 708-5006

Organized by
Residents of The Strip
&
Alliance Against Displacement

From: https://www.facebook.com/events/1937640533130081/
..

Contact Uddari Weblog
uddariweb@gmail.com
Facebook
UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..