‘Skeena: a Woman Beyond Borders سکینہ: سرحداں توں پار دی عورت’ Review by Surjeet Kalsey

Presented by Surjeet Kalsey at the launch of novel ‘Skeena’ by Fauzia Rafique (Libros Libertad, 2011) in Surrey on April 9, 2011

سکینہ: سرحداں توں پار دی عورت
(فوزیہ رفیق دا ناول “سکینہ”)
ریویو: سرجیت کلسی

فوزیہ رفیق دے ناول “سکینہ” نال میرا رشتہ بہت پرانا ہے کوئی ویہہ پنجھی سال پہلاں جدوں میں فوزیہ نوں اک کانفرنس تے ٹورانٹو ملی سکینہ ناول اودوں دا ہی لکھیا جا رہیا سی۔ اس دے کانڈ ہولی ہولی وگست ہوندے گئے تے ہن آخری روپ وچ ساڈے ہتھاں وچ پہنچیا ہے۔ ناول دی شروعات مادھو لال حسین دی اس کافی نال بہت ہی خوبصورت ڈھنگ نال ہوندی ہے اتے کافی دی ہر سطر ناول دا اک کانڈ ہو نبڑدی ہے:

جھمے جھم کھیڈ لے منجھ ویہڑے، جپدیاں نوں ہر نیڑے
ویہڑے دے وچ ندیاں وگن، بیڑے لکھ ہزار
کیتی اس وچ ڈبدی ویکھی، کیتی لنگھی پار
اس ویہڑے دے نو دروازے، دسویں قلف چڑھائی
تس دروازے دے محرم ناہی، جت شوہ آوے جائی
ویہڑے دے وچ آلا سوہے، آلے دے وچ تاکی
تاکی دے وچ سیج وچھاواں، آپنے پیا سنگ راتی
اس ویہڑے وچ مکنا ہاتھی، سنگل نال کھہیڑے
کہے حسین فقیر سائیں دا، جاگدیاں کوں چھیڑے
(مادھو لال حسین لاہور، ١٥٣٩-١٥٩٩)

بھاگ (١) منجھ ویہڑے (پنڈ ١٩٧١)، سماں “لوڈھے ویلے”،” نماشیں” تے اگلا پاٹھ “رات” ہے۔
بھاگ (٢) مکنا ہاتھی (لاہور ١٩٨١)، جس وچ “میلہ” تے میلے وچ محبوب نوں ملن دا تصور –
رات ویلے محبوب نوں ملن جاندیاں ہولی ہولی تر کدھرے تیری پازیب دی آواز توں لوکاں نوں خبر نہ ہو جائے؛ “اگلے دیہاڑے” دیکھی جائے گی کیہ ہوندا اے تاں جاں فیر “کنڈھے رہی کھلو” ١٩٨٢ دا واقعہ ہے۔

بھاگ (٣) سنگل نال کھہیڑے (ٹورانٹو ١٩٩١) دی “سویر”؛ ٹورانٹو دی “رات” تے ٹورانٹو دے ہی “سرگی ویلے” ساریاں گھٹناواں دا پسار پیکا گھر پاکستان، تے سوہرا گھر ٹورانٹو دا بہت نیڑے دا آلا دوالا ہے جس نال سکینہ دا کوئی واسطہ نہیں پیا ہووے۔ ملک بدلن نال اوہ سماج اوہ دھارناواں اوہ وطیرے تاں نہیں نہ بدلدے، جویں دے تویں ہی رہندے ہین، تے عورت دا درجہ وی اوہی رہندا اے جو گھردیاں نے دتا ہوندا ہے؛ سماج تاں پچھوں آؤندا ہے۔

بھاگ (٤) جاگدیاں کوں چھیڑے (سرے ٢٠٠١) جس وچ “ناں” وچ کیہ پیا اے، ناں تاں کوئی وی ہو سکدا ہے پر ناواں دے بھلیکھے کئی وار زندگی دے اینے وڈے بھلیکھے ہو نبڑدے ہین کہ جیہناں چوں نکلنا مشکل ہو جاندا ہے تے کجھ اس طرحاں دیاں گھٹناواں واپردیاں ہین “اگ”، “رولا”، تے “میری کوئی تواریخ نہیں”۔

سکینہ دا پسار دو ملکاں پاکستان تے کینیڈا وچ وچردا وگسدا تیہہ سالاں دا برتانت حاضر ہے۔ اک بالڑی دیاں معصوم اکھاں آس پاس جو دیکھدیاں ہین تے اوس دے کن جو وڈیاں نوں کہندیاں سندے نے تے فیر اوس دی آپنی نرچھوہ پاردرشی سوچ اوہناں گلاں تے گھٹناواں نوں جس طرحاں گرہن کردی ہے اوس دا ویروے سہت بیان دلچسپ ہے۔ سکینہ روشن دماغ تے سوخم دل والی کڑی دی حیاتی دا روچک تے بے باک ورنن ہے۔ گھٹنا-در-گھٹنا چھوٹیاں وڈیاں گھٹناواں اک دوجی دا ہتھ پھڑی لڑی ہار تردیاں ہین جویں اک سین بعد دوجا سین آ جاندا ہے تے فلم اگے ودھدی جاندی ہے۔ ناول دی ایہہ ودھاء جتھے جیون-برتانت ہون دا بھلیکھا پاؤندی ہے اوتھے اک پاتر-پردھان ناول والے سارے گن سمائی بیٹھی ہے۔ جگیاسا پاٹھک نوں نال لے کے چلدی ہے، اگے کیہ ہووےگا دی چیٹک لاؤندی ہے، پاٹھک نوں انگلی لا کے سکینہ دوڑی جاندی ہے۔

سکینہ دی بولی دی روانگی تے پچھمی پنجاب دی گھیو-گھنی پنجابی پڑھ کے اک وکھری قسم دا احساس ہوندا ہے جس وچ موہ، جھڑک، اپدیش تے صلاح دا احساس ہندا ہے محاورہ شدھ پنجابی تے شبد-چون ڈاڈھی ڈھکویں تے کھچ پاؤ۔ بھا دا رعب داب لہجہ، اماں دا گھر دے ہور جیاں تے دبدبے والا، موہ والا تے سلاہیا لہجہ بولی توں ہی انوبھو ہوندا ہے۔

سکینہ دا وشا-وستو: عورت۔ عورت دا پیکے گھر وچ، عورت دا سوہرے گھر وچ تے سماج وچ درجہ/رتبہٰ سبھیاچارک تے روائتی پچھوکڑ وچ سکینہ عورت دا اک بمب بن ابھردی ہے؛ جس بارے پیکیاں دے سوہریاں دے، تے سماج دے (ہینکڑ جاں اونر والے)، وچار جاں وچاردھارا تے دھارنواں دا کچا-چٹھا پیش کردی ہے۔ اوس دی بولنی، کہنی، رہنی، کرنی تے انسکھاوے ورتاریاں تے کنتو کرن دی سمرتھا نوں جو کھنڈھا کرکے رکھدے ہین کیونکہ اوہ اک عورت ہے جس دا رول حداں وچ رہنا ہے، ایتھوں تک کہ دند کڈھ کے ہسن دی وی مناہی ہے۔ ناول وچوں اگے دو بند پیش کردی ہاں ایہہ دو سین ہین جو پیکیاں دے پیار دیاں موہ دیاں ریشمی تنتاں وچ نوڑی سکینہ وڈی ہوندی ہے

١٩٨٢ وچ جدوں “کئی سیاسی پارٹیاں دے لیڈراں نوں گھر-بندی دا پتہ ہونا اے۔ سرکار کسے نوں اوہدے گھر وچ قید کردی اے، اخباراں وچ خبراں لگدیاں نیں، لوکی لیڈر نوں آزاد کراؤن لئی سرکار تے زور پاندے نیں۔ اوس لیڈر تے اوس پارٹی دا مل ودھ جاندا اے۔

“پر میں، آودے بھا تے ماں جی دی گھر-بندی وچ بس اک اینجہی زنانی آں جیہنوں آودے آپ نوں درست کرن دی لوڑ اے۔نہ اخبار وچ خبر آئی اے، نہ کسے نے میری آزادی لئی کسے نوں کجھ آکھیا اے، تے نہ میرا مل ودھیا اے۔

“ایہہ قیدن سوہنا پاؤندی، چنگا کھاندی تے سانبھ کے رکھی جاندی اے۔ اک گھر دی اتلی منزل تے اک بیڈ تے باتھ اے، کمرہ شاہی قلعے دیاں کئی کوٹھڑیاں توں وڈا ہونا اے۔ روز سویرے ساڈھے چھ وجے چاندی دی ٹرے وچ ناشتہ آ جاندا اے۔ قیدن ست وجے توڑی آودے چار سادی کاٹن دے سوٹاں وچوں اک پا کے تیار ہندی اے۔ نماز پڑھ، قرآن شریف دے تیہاں پاریاں وچوں اک پڑھنا شروع کردی اے۔ اوہ پارہ دس یاراں وجے توں پہلوں ختم ہو جاندا اے، کیدن اوہنوں ولاء پڑھدی اے، اس واری اردو وچ۔”

پیکیاں دے گھر وچ سانبھ سانبھ کے رکھی جاندی چیز وانگ عورت جد اچانک بیگانے گھر تور دتی جاندی ہے پتی دے گھر اودوں نو-ویاہی اتے اوتھوں دے نیم لاگو کر دتے جاندے ہن؛ سکینہ دی شادی کینیڈا دے اک رجے پجے گھر دے آدمی نال کر دتی جاندی ہے تے سکینہ ہن آپنا ملک چھڈ بیگانے ملک تے بیگانے گھر وچ نواز کردی ہے اجے اوس نوں اوتھوں دے ماحول وچ انکولن وی نہیں ہون دتا جاندا کہ میہنے طعنے تے کھروا ورتاؤ پہلاں ہی شروع ہو جاندا ہے۔ نویں ووہٹی دا چاء کدھرے اڈ پڈ جاندا ہے صرف اینا ہی واسطہ رکھیا جاندا ہے کہ گھر وچ اک عورت لیاندی گئی ہے جس دا فرض بندا ہے کہ اوہ باقی دے سارے جیاں دی خدمت کرے، جے کوتاہی کردی ہے تاں اوس نال جو سلوک کیتا جاندا ہے اوس دا دل-ونوا بیان ہے ٹورانٹو دا پتی دا گھر:

“لوکاں شور پایا ہویا اے، کوئی مینوں کھچ کے کھلاردیاں کہندا اے “گیٹ اپ سلٹ، اٹھ کنجری”!  کھلوندیاں ڈھڈ وچ پیڑ دا گھسن وجدا اے، آندراں پنجر نوں وجدیاں نیں، میں کبی ہو جانی آں۔ کوئی وال دھرو کے سدھیاں کردا اے، متھا کسے موڈھے دے ہڈھ وچ وجدا اے؛ گمڑ دیاں وسمدیاں چنگاں مچ پیندیاں نیں۔

“احتشام مینوں قالین تے چھکدا کچن دے فرش تے لیا سٹدا اے۔ ٹائیلاں ابھر کے میرے منہ تے وجدیاں نیں’ ممی جی نے ایہہ کیویں سوچیا کہ برینڈا ایہناں نوں ادھو-ادھ کر لگی اے؟ ٹائیلاں دور جان لگ پئیاں نیں، کوئی مینوں کھلاردا پیا اے۔

“وھاٹ دا فک از دس؟ اوہ میرا سر مائیکروویو وچ تن دیندا اے۔ ناساں  کچے چکن دیاں بوٹیاں وچ کھبھ کے پھیپھڑیاں نوں سڑے لہو دی ہواڑ نال بھر دیندیاں نیں۔

“تے ایہہ؟” اوہ مینوں گھسیٹ کے چلھے کول لے جاندا اے، دیگڑی دا ڈھکن چا، دھون تے ہتھ رکھ، میرا منہ وچ واڑ دیندا اے۔ گچی پیڑ دا شکنجہ، سر کھوہی دا ڈول، دماغ وچ سڑے لہو دی بوٰ ۔

“تیری ایہہ جرأت؟ توں میری ماں نوں بھکھیاں ماریں؟” کوئی مینوں ٹائیلاں تے پٹکاندا اے، وکھیاں فرش تے وجدیاں نیں، “کسے دی ماں تے نہیں مر گئی اے؟”

توں (عورت، اک بیوی) آپنے آپ نوں سمجھدی کیہ ایں؟ جویں سکینہ صرف اک نوکرانی ہووے تے صرف ممی جی دی تیمارداری تے سیوا لئی لیاندی گئی ہووے جویں اوس دا آپنے پتی احتشام نال کوئی دور دا وی واسطہ نہ ہووے اوہ صرف آپنی ممی جی دا تابعدار پتر ہووے تے ماں لئی نوکرانی توں کم کرواؤنا اوس دا دھرمی فرض ہووے؛ پرمپراوادی پتر دا فرض۔

خیر کہانی اگلے پڑ ول جاندی ہے۔ اینی کٹ مار کھا کے سکینہ جدوں رڑھدی کھڑدی گھروں نکل جاندی ہے تے اڈا دتا جاندا ہے کہ اوہ آپنے بوائے-فرینڈ نال بھج گئی اے آپنی عزت تے آنر بچاؤن لئی عورت دی عزت تے آنر نوں مٹی وچ ملا دتا جاندا ہے جویں اوس دی نہ کوئی عزت ہے نہ کوئی آنر۔ تے عام جنتا نوں کیہ؟ اوہناں دی سوچ پرم پراں دے سنگلاں وچ جکڑی سوچ اس توں اگے جا ہی نہیں سکدی تے اوہ سچ من کے عورت نوں بھنڈن لگ پیندے ہین۔ عورت اتے ہوندے تشدد دا مدعا سماج وچ بدل دا غبار بن کے رہ جاندا ہے؛ پیڑت دی حالت دھندلی کر دتی جاندی ہے تے تصویر کجھ اس طرحاں پینٹ کیتی جاندی ہے کہ لگے عورت قصوروار ہے۔ایہی کارن ہے کہ اجے وی آپنے پنجابی/بھارتی بھائی چارے وچ عورتاں/ماواں/دھیاں دے قتل پتیاں/باپاں ولوں کیتے جان دیاں خبراں آئے دن سنن نوں ملدیاں ہین۔ جدوں دوشی چارج کیتے جاندے ہین کیس کورٹاں وچ جاندے ہین تاں بچاء پکھ وچ قتل کیتیاں عورتاں اتے بدکاری دے دوش لا کے اوہناں دے قتل جسٹی فائی کیتے جاندے ہین۔گھناؤنے جرم کرن توں بعد وی دوشی آپنے ورتارے دی ذمہ واری عورت دے سر ہی مڑھ دیندے ہین۔

برینڈا دی مدد نال تے اک پنجابن بلوندر نال ہوئی جان پچھان صدقہ سکینہ ٹورانٹو توں بی سی صوبے دے شہر سرے آ جاندی ہے۔ جتھے اوہ ذکر کردی ہے کہ پچھلے دساں سالاں وچ پہلی وار اوس نوں آزاد آسمان تھلے ساہ لین دا احساس ہوندا ہے تے کینیڈا وچ آؤن دے دس سال بعد پہلی نوکری فارم ورکر دے طور تے ملن دا خوشی بھریا احساس اوس نوں باوری بنا دیندا ہے حالانکہ اوس نوں پتہ ہے کہ اوس دے بھا تے ماں جی نوں ایہہ کم پسند نہیں ہونا۔ ایتھے ہی فارم تے اوس دی ملاقات فارم دے مالک اقبال نال ہوندی ہے۔آس دی اک نویں کرن جاگدی ہے۔

سکینہ نوں لگدا ہے کہ اقبال اک بہت ہی سمجھدار تے ودھیا انسان ہے اتے اس اک خاص پاردرشی درشٹی ہے جس وچ ایہہ سبھ کجھ سنچت ہے:درد نوں سمجھن دا احساس تے شدت نال پیار کرن، کسے دا دکھ سن سکن تے ہر کسے پرتی ستکار ہے۔شبداں دی روح (ارتھاں) نوں سمجھن دی یوگتا ہے، بھاوکتا ہے جو بے شک عورت ہون دا گن ہے (جو کسے کسے وچ ہی ہوندی ہے)، حق انصاف دی سنجیدگی، نیتکتا دے اصولاں دی سوجھی ہے، صبر، سنتوکھ، سہنشیلتا۔ پیارے دے ہلار نے اوس دے سارے سوخم بھاو جگا دتے ہین تے اوس نوں اقبال وچ اوہ سارے گن دکھائی دے رہے ہن- کوملتا، ویدنا، سمندروں ڈونگھا ویدنا بھریا دل ہے تے جو پیار دے قابل (سچجا) ہے جو اوس دی زندگی دی ہاری ہوئی بازی مڑ توں جتا سکن دی شکتی رکھدا ہے۔ سکینہ نوں اقبال دا ملنا کجھ اس طرحاں دی مڑ-سرجیتی دا احساس دے دیندا ہے؛ اوس نوں چڑھدی جوانی دا پیار “اچا متھا” چیتے آ جاندا ہے۔ بے شک آپا نچھاور کرن والی عورت اک وار آپنا سبھ کجھ دل و دماغ، موہ پیار تے ضمیر دی سچمتا نال ارپن کر دیندی ہے بھانویں اوہ چھن-بھنگری ہو جاوے اس دا غم نہیں کردی۔

سکینہ دا پاتر آس پاس دی سوجھی تے آپنے عملاں دا آلے دوآلے تے پیندے اثر توں واقف تے چیتن شخصیت ہے -آلے دوآلے دا خیال رکھن دی سوجھی دانی سبھاء (ماں جی وانگراں)، بولن والے شبداں دا احساس ہے، دوسرے دے بولے شبداں دا صحیح ہنگارا بن جان دی سمرتھا ہے۔عورت اجیہی زندگی دی کامنا کردی ہے فیر اوس دی کامنا اوس نوں سماج دی دلدل وچوں کڈھن توں اسمرتھ کیوں رہندی ہے۔اوس دے پیار نوں پاپ تے اوس دی شخصیت نوں بھنڈیا جاندا ہے سکینہ لئی اقبال اوہ ربی روپ بن کے آیا جس نے اوس دے زخماں تے مرہم دا کم کیتا پر آس پاس وچردے فارماں وچ کم کرن والے ورکر جدوں سکینہ تے آوازے کسدے تاں “سلٹ” کہندے اوس دا جرم صرف ایہہ سی کہ اوس نے اقبال نوں جی-جانو پیار کر لیا سی۔

سماں بدلدا رہندا ہے ملک بدل جاندے ہین پر روڑیھوادی وچاردھارا تے جس طرحاں دا ورتاؤ عورت نال ہوندا ہے، جاں کیتا جاندا ہے اس وچ تبدیلی آؤندی نظر نہیں آؤندی۔ عورت دی ہونی نہیں بدلدی۔ ہاں، اوس در-وہاری ماحول نوں چھڈ کے کتے ہور چلے جانا، سرکھیا گھر وچ پناہ لے کے کینیڈا ورگے ملک وچ پراپت سہولتاں تے سپورٹ ورکراں دی مدد نال آپنی زندگی نوں مڑ کے جیون دا یتن کرن دا سنیہا ابھر کے ساہمنے آؤندا ہے، ایہی سنیہا پچھلے سال چھپے ناول “بلیک اینڈ بلو ساری” وچ وی ملدا ہے۔ عورت دی آپنی وتھیا نوں لوکاں ساہمنے پیش کرنا تے در-ووہاری موہل وچ دکھ-درد دا جیون کٹ رہیاں عورتاں لئی بھرپور تے شکتی شالی سنیہا ہے، مثال ہے جے میں دلدل چوں ابھر سکدی ہاں تے تسیں وی ابھر سکدیاں ہو ہمت کرو، پہلا قدم چک لوو، دہلیز توں پیر باہر پا کے تاں دیکھو، دنیا بدل جائے گی۔کیہ سچ مچ دنیا بدل جاوے گی؟ بہت شکتی شالی سنیہا ہے۔پر عورت نوں چوکھٹ چھڈن سار ہی جو مل تارنا پیندا ہے اوہ سکینہ دے آخری چیپٹر “میری کوئی تواریخ نہیں” وچ سپشٹ ہو جاندا ہے عورت دل و دماغ تے ذہنی طور تے ٹٹ جاندی ہے۔

“کول آودا اج وی اے تے لنگھیا کل وی۔ دوواں وچ ماں جی، بھا تے منحوس جینو ویہنی آں۔اوہ مینوں آودے دند نہیں وکھاندے۔ اوہناں دے دند ہیگے نے؟ میں کول ہو کے ویہنی آں۔ ماں جی نماز پڑھدے پئے نے؛ بھا حقہ پیندا پیا اے، تے جینو آودا منہ پیلی چنی وچ ولیٹی پئی اے۔ کئیاں دے مکھ چیتے نہیں آندے۔ ہالی توڑی میں اقبال تے گامو دا فرق نہیں پچھانیا۔”

ناول دے اخیر تے جو گھٹناواں واپردیاں ہین اقبال دا قتل تے پتہ لگنا کہ اقبال تاں اوس دے بچپن ویلے دا اوہی گامو ہے جو آپنی عورت نوں مار کے فرار ہو گیا سی؛ تے نال ہی سکینا دا اتوادیاں نال سنبندھ ہون دے شک دے گھیرے وچ آ جانا تے پولیس دا پہرہ ایہہ سبھ کجھ سوچ کے سکینہ نوں اک وار آپنا مانسک توازن گواچ گیا لگدا ہے جدوں سکینہ آپنے آپ نوں کہندی اے -“میری کوئی تواریخ نہیں، میری کوئی کہانی نہیں، میرا کوئی ناں نہیں” میں آودے آپ نوں چیتے کرانی آں۔

جدوں میں سکینہ دا سارا کھرڑا اس دی شاہ مکھی توں گورمکھی وچ اتارے توں بعد سکرپٹ دے پروف پڑھن لئی کر رہی ساں اس دا اک اک ورقہ اک اک سطر میں پڑھدی جا رہی ساں تے سکینہ اک سرحداں توں پار دی عورت ہو میرے ساہمنے اجاگر ہو رہی سی۔ سکینہ نہ پاکستان دی اے، نہ بھارت دی نہ انگلینڈ دی نہ کینیڈا دی سکینہ ہر اوس عورت دی دیہہ من تے ذہن تے ہنڈھائی حیاتی دا سجیو بمب ہے، ہر اوس عورت دی کہانی ہے جو پرم پرا دیاں سنگلاں وچ جکڑی پیدا ہوندی ہے تے جکڑی ہی دنیا نوں چھڈ کے جان توں پہلاں آپنے آپے دی غلام ستھتی تے کنتو کرن دی جرأت کردی ہے، بندھن مکت جیونا چاہوندی ہے تے اک آزاد سوے-مان والے ویکتی دی ماند ہی دنیا توں جانا چاہوندی ہے۔سکینہ کسے طریقے بچ جاندی ہے۔ تے جو عورتاں بچ جاندیاں ہین اوہ سماج دیاں ساریاں عورتاں نوں آپنی مثال دے کے دسنا چاہوندیاں نیں کہ جے تسیں بچ سکدیاں ہو تاں بچ جاؤ بھاویں گھر ہی کیوں نہ چھڈنا پوے، تے سکینہ اک مثال ہے۔پر ہزاراں سکینہ گھراں دے تشدد دی بلی چڑھ گئیاں نیں تے بلی دے رہیاں نیں تے بچ نہیں سکدیاں، اوس پرم پراوادی ماحول توں نکل نہیں سکدیاں، دنیا دا ڈر، رشتے داراں دا ڈر، کیہ کرن گیاں کتھے سر لکاؤن گیاں؟

قانون بدل گئے، عورتاں نے چلن بدل لئے، سہائتا مہیا ہو گئی، پر نہ پرم پرا دیاں لیہاں بھریاں نہ روڑیھوادی سوچ، نہ عورت پرتی دھارناواں ہی بدلیاں۔ سماجک سوچ تے ورتارا بدلن دی پکی نشانی ایہہ ہووے گی جس دن عورت نوں اک انسان سمجھ کے اوس نوں برابر دی عزت تے ستکار دتا جائےگا، اوس نوں گھٹیا درجے دی جاں نوکرانی دے طور تے نہ ورتیا جائےگا تے کسے عورت نوں مجبور ہو کے بدسلوکی دا ماحول چھڈن لئی ننگے-پیریں، سیت ادھی راتیں، نکے نکے بالاں نال آپنی چوکھٹ نہ چھڈنی پئے گی۔کسے باپ نوں آپنی کنجک دھی صرف آنر لئی بلی نہیں چڑھاؤنی پئے گی نہ ہی کسے پتی نوں اپنے بے لگام کرودھ دا شکار آپنی پتنی نوں بناؤنا پوے گا اوس دن ایہہ سماج رہن یوگ ہووےگا۔

سکینہ دی آمد کینیڈا دے پنجابی ساہت وچ نگھر وادھا ہے فوزیہ رفیق دی دلوں دھنوادی ہاں تے مبارک باد دیندی ہاں کہ سکینہ نے سماج نوں اک وار فیر جھنجوڑ کے جگاؤن دا جتن کیتا ہے۔

First published in Gurumukhi by Indo Canadian Times from Surrey BC in May 2011

View a partial presentation of this review by Surjeet Kalsey on YouTube

 Introduction to Surjeet Kalsey

Visit Surjeet’s blog

Read more Skeena reviews at Skeena Blog

Buy Skeena Online

.

.

Advertisements

‘Revealing the Invisible Heritage of Panjab’, Panjab Digital Library

Appeal for Support

‘What if you could give a book to the entire world? Well, now you can when you Adopt a Book for digitization through the Panjab Digital Library. Your simple, generous gift comes with the promise that a piece of history will be globally available forever.

About Panjab Digital Library (PDL)
‘We continue to preserve Panjab’s heritage for future generations. Today you can view one million pages free at www.PanjabDigitalLibrary.org. To date, PDL has digitally preserved more than five million pages of manuscripts, books, newspapers, magazines and photographs.

‘But we can’t keep it up without you, our supporters around the world. Will you join with others today who are dedicated to preserving the stories and truths of Panjab? Individual donations in support of our work is the best way to help in protecting the data for perpetuity.

‘You can also support PDL’s work through a direct donation to the organization. You will be amazed at how far even a few dollars today could go toward ensuring the strength of PDL’s work in 2011!

‘Your one US dollar ($1) helps us locate, digitize, publish online and preserve 4 pages

Archives Digitized
Kurukshetra University
Panjab Languages Department
Government Museum Chandigarh
Shiromani Gurduara Parbandhak Committee
Delhi Sikh Gurduara Management Committee

Let us preserve what remains

‘Panjab Digital Library was recognized as the “Best E-Content in Culture & Heritage”
of South Asia – 2010

‘All donations are tax-deductible in the US and Canada where Sikh Research Institute is accepting them on behalf of PDL.’

Panjab Digital Library
#867, Sector 64, SAS Nagar
Panjab – 160065
info@panjabdigilib.org
South Asia: +91-981-411-3047
North America: +1-210-704-7096
.
.

‘Kitab Trinjan’ a poem by Zubair Ahmed

(To comemorate the end of Kitab Trinjan)

Lungh geyaN shamaN yaar deyaN
Yaad surahi bhhar bhhar rakhh lae
Din beetay khali paun bharae
Adh-bhulay nooN poora ker lae
Bunh bunh rakhh lae sawgundh gallaN de
Ghul ghul jo dhooN hoi
PauRiyoN leh gaye
Andar dub lae aas naroi
MuTheiN purtdi hawaeiN nup lae
MuR muR kai oh chaitay kerna
Jis na hona jo na hoi
Buss aj raat ruj vuss lae
Unt fana jo hoi

Author Zubair Ahmed made Kitab Trinjan possible through his dedication and volunteer work. View more here

Contact Uddari
uddariweblog@gmail.com
Facebook
facebook.com/UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

Lahore’s First Punjabi Bookstore Deemed Shut

Kitab Trinjan (KT), the first dedicated shop of Punjabi books in Lahore, is due to close end of this month.

Kitab Trinjan was established in 1997 to encourage the publishing and dissemination of Shahmukhi Punjabi literature in a situation where Punjabi books were shunned away by the ‘regular’ bookshops that were happy instead to sell the more ‘lucrative/prestigious’ Urdu and English books. With regard to the privilege enjoyed by English and Urdu at the regular book shops, however, the situation in 2009 remains more or less the same.

In the last 12 years, thanks to the continuous and ongoing volunteer work of Zubair Ahmed Jan, Kitab Trinjan has sold more than 1,200,000 (12 Lakh) Punjabi books; bought 7,71,635 books from other publishers; published works created by modern Punjabi writers under various imprints; but most of all, has built a cultural community unique to itself. This community is built by extending regular interaction, support and contribution to literary communities of the Punjab, Panjab and the Diaspora. Zubair’s ongoing support to Sangat Shah Hussain in Lahore, to the online Punjabi news and cultural digest Wichaar.com, to the largest online archive of Punjabi Gurumukhi/Shahmukhi literature Apnaorg, to the only Punjabi literary quarterly magazine that prints simultaneously in Gurumukhi and Shahmukhi Temahi Sanjh, for example, has strengthened the respective organizations and cultural communities.

I had the opportunity to visit Kitab Trinjan in its very first year when Activist Zafaryab Ahmed told me in Islamabad about it, and later introduced me to Author Zubair Ahmed who was instrumental in establishing, and then managing it. Later, i went to the shop, a 1.4-roomed top floor of a depleted inner city building in Lahore, though inside, it was the most inspiring place to be. In fact, that was the first time that i had actually seen hundreds of Shahmukhi Punjabi titles in one place. It created a feeling of wonderment where i was enchanted also by the fact that the development of Punjabi literature was not in the hands of policymakers of Pakistan but us, the writers and readers of Punjabi.

Here is a 1998 photo of Kitab Trinjan from the outside, taken by Amarjit Chandan, a long time supporter of KT.

Kitab Trinjan. Lahore..1999. Pic Amarjit Chandan(2)

Detail, Kitab Trinjan by Amarjit Chandan, 1998

In 2006 and 2007, i found Kitab Trinjan in a newer, bigger and brighter place. It was doubtless the most well-organized and well-managed book shop of the three Punjabi book sellers on and around Mozang Chowk since Zubair had help from KT’s only paid worker, Ghulam Haider who worked as a full time sales associate.

The following are the reasons given for the closure of Kitab Trinjan: That there were no Punjabi book stores in 1997 and now there are two more that are operating as full time businesses; That there is duplication of services between Suchet Kitab Ghar and Kitab Trinjan; That KT is limited by its voluntary nature; and, that Zubair Ahmad, the Volunteer Manager of KT, wants to focus on his creative work.

The above reasons do not jell with me as they defy all logic; and in that, it seems that this decision is taken for the benefit of less than half a dozen people instead of the benefit of even those 6,896,000 Punjabis who were living in the city of Lahore just after Kitab Trinjan first opened its doors. In the 1998 Census, the total population of Lahore was counted as 6.8 Million, however, later estimates indicate that the population of Lahore was 10 million in 2006.

My problem is as follows:
The first reason encourages us to believe, in defiance of all demographic considerations, that perhaps there are no Punjabi speakers in the additional 3.2 Million people that were counted as living in Lahore in 2006; that may be there is no increase in the city population since 2006; or if the population increased it did no sprout any new buyers of Punjabi books; that there are no new students of Punjabi language; and, certainly no new lovers of Punjabi literature. Else, the simple fact of population increase would have been enough to justify the continued existence of, at least, these three Punjabi book stores. In other words, such reasoning suggests that 3 BOOK STORES are too many for 6 to 8 MILLION Punjabi speakers of Lahore.

The second reason perpetuates confusion as it meddles with the roles of Suchet Kitab Ghar a Publisher of books and magazines who operates as a distributor/retailer to support its primary role as a Publisher; and Kitab Trinjan, a Bookseller/Distributor who has published books only on occasion.

The third and the fourth reasons are issues that can easily be resolved by Zubair himself if given the chance. Having an outlet for Punjabi books at his home in one of the suburbs of Lahore will eliminate the daily hardship, and leave more time for creative work.

I also do not share the ‘expatriate’s politically correct’ statement forwarded by my friend and another long time supporter of KT, Ijaz Syed, in his response to the closure of Lahore’s first Punjabi book shop.
‘My heartiest felicitations to the Central Committee members for taking this timely decision! Kitab Trinjan played its historical pioneering role in the publication and distribution of punjabi books at a time when this service was most needed. In my view, along with other Central Committee friends, a lot of credit for maintaining and managing Kitab Trinjan for these twelve long years rightly goes to Zubair Jan. Of course, none of this would have happened without Najam Sahab‘s benevolent presence.’

In accordance with the ‘enlightened expatriate’s politically correct guide’, a non-critical acceptance and appreciation of this decision has duly been tendered by Ijaz, else, why would he call it a ‘timely decision’? Is it really the requirement of this time to close one of the three (progressive) Punjabi book centers in Lahore?
Na!
I think it’s time to relocate this one, and open the fourth.
Tell you why.
When Kitab Trinjan was selling an average of 1 lakh books per year, Suchet Kitab Ghar and Sanjh Publications were also registering sales, I am willing to bet on it! So, if in the last 12 years, all three have shown an increase in sales, i don’t see why Kitab Trinjan needs to shut. Also, if the establishment of a sales/distribution center by Suchet Kitab Ghar (and Sanjh) did not have a negative impact on Kitab Trinjan, why now, Kitab Trinjan needs to be eliminated in the interest of one or both?

Maqsood Saqib of Pancham/Suchet and Amjad Salim of Sanjh Publications have, for different reasons, earned my un-wavering respect and love as people and professionals; and, i fully support the work of both. The same, may be more so, is true for Zubair Ahmad of Kitab Trinjan.

In other words, Bawa Jees te Bawi Jees, please do not be presenting Lahore in such narrow terms. The City and its people need and deserve all three of these wonderful spaces to develop Punjabi literature; and still, a few more. Not less!

Fauzia Rafique
gandholi.wordpress.com
frafique@gmail.com

Contact Uddari
uddariweblog@gmail.com
Facebook
facebook.com/UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

Brilliante Punjab: Offering to a writer, an editor, and a reader!

This offering of appreciation is made to three individuals who have nurtured Punjabi with creative excellence for many years; and, in different ways, all three have inspired content at Uddari Weblog during its first year.

Likhari Amarjit Chandan
Sodhi Maqsood Saqib
PaRihar Bharat Bhushan

As we all have a bit of a likhari, a sodhi and a paRihar in us, it is height of pleasantness to find individuals who are brilliant in any one area. All three have a luminous aura of work that has enriched Punjabi literature and literary communities in South Asia and Abroad.

Indeed, our writer is also an activist and a photographer; the editor, a publisher and fiction writer; and the reader, a blogger and web publisher.

Amarjit Chandan
amarjit-chandan-self-portrait-london-1989
.

Amarjit Chandan may be only one of the eight contributors and authors of Uddari Weblog but his presence is way more than his number share. Here are the top three.

Chandan made this most amazing contribution of over fifty portraits of Punjabi and South Asian writers, artists and poets to Uddari Art: Amarjit Chandan, a photographer’s profile

And, the second, by sending original photos of over a dozen great inspiring women, he hurried the creation of ‘Great women of Punjabi origin‘ in the very first month of Uddari. Photos included activists Gulab Kaur, Kewal Kaur, Tahira Mazhar Ali Khan, Vimla Dang and Sophia Duleep Singh.

Its only befitting than to begin the second year of Uddari with Amarjit Chandan being the first author to be added to Punjabi MaaNboli Writers Page next month. Till then, view:
Chandan’s website
And
Search results for ‘amarjit chandan’ at Uddari Weblog

Maqsood Saqib
saqib-4
.

Maqsood Saqib belongs to the breed of editors (and publishers) who will always prioritize quality over for example, a pressing dateline or social and monetary concerns. Though this breed may be rare in Punjabi literary journalism and at that, disappearing fast, Maqsood Saqib continues to gain strength with his ongoing output of high quality Punjabi literature in the form of books and magazines.

Saqib works out of a second floor office on a busy intersection in Lahore. The editing, production, retail and management of both Suchet Kitab Ghar and Monthly Pancham takes place in an equivalent of a two bedroom apartment with no balcony.

In 2007, i had the pleasure one time of entering that office and finding Maqsood Saqib not in his usual chair at the entrance behind a table and four guest chairs, but sitting in a fully furnished bed that had made an unexpected appearance in the middle of the production room.

The area designated here as ‘the middle of the production room’ is a 9’/12′ space erstwhile being used to get to the washroom in the right corner, to the kitchen counter straight ahead, the safe room in the left corner, photocopying and printing machines by the right wall, and the desktop publishing station by the left. Let me not forget however, that this exact area also works as a drawng room for staff and guests.

There, sitting upright in his sick bed with feverish red eyes, our editor/publisher was guiding the production of monthly Pancham from the tent of his comforter.

The second endearing episode relates to the camera ready Shahmukhi copy of my poem ‘Social self de loR’ (Need for a Social Self) that i had been asked to come and proofread for a 2006 issue of Pancham. There were a couple of typos, sure, and i handed it back to him. But… he said, this does not make much sense ‘performer dae leeRiaN andar vekhan vaal da pinda? (‘In the guise of a performer, the body of a spectator’). I said, yes, ‘vekhan vaal’ from Urdu ‘tmaashbeen’; he said, sure but ‘vekhan vaal da pinda?’

It was not until he actually held an imaginary solitary strand of hair above the table in front of me that i saw the mistake. The verse read as ‘viewing the body of a hair’ instead of ‘the body of the spectator’… It was hilarious to me but without affording a smile, he wrote it down: ‘vekhan-vaal’ as one word instead of ‘vekhan vaal’ as two.

I wonder if any other editor of Punjabi literature would have found, and then corrected, this ‘vaal-brobar’ mistake that was big enough to condemn a poem to an unintended hole of hilarity.

Here is some information on Maqsood Saqib’s work:
Another image in Uddari Photo Album

Bharat Bhushan
bhushan
.

The first person who bought a book at Punjabi Books turned out to be none other than the Blogger at paash.wordpress.com who is determined to preserve everything written by Paash and about Paash. Bhushan believes that ‘the tragedy of Punjabi literature and culture has been that we have not done enough to preserve our history’.

Residing in UK, Bhushan bought the Shahmukhi edition of collected works of Paash titled ‘Paash, Sari Shairi’, edited by Maqsood Saqib and published by Suchet Kitab Ghar. Bhushan considers himself to be a ‘voracious reader of literature, especially Punjabi poetry’. He is a Paash enthusiast, and shares with us his motivation to collect materials about him:

‘I noticed from so many blogs in Hindi and Punjabi that there are some excerpts from Paash poems, and people are asking for more information about Paash poetry in Punjabi, Hindi, English and other languages, and more about his life and times. So I thought why not collect all of his poetry and other writings, the stories behind his writings, his life and times, his photographs, and academic research on his poetry, all at one place– a sort of reference point whereby it would be easier for others to access all this information. Hence my Paash blog.’
Bharat Bhushan

Brilliante Weblog Award is heartfelt appreciation of this community to Amarjit Chandan, Maqsood Saqib and Bharat Bhushan (i wonder about it too! Bhushan Jee, is this your real name?).

Fauzia Rafique
gandholi.wordpress.com
frafique@gmail.com

Contact Uddari
uddariweblog@gmail.com
Facebook
facebook.com/UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

Most viewed Uddari posts 2008-2009

April 2008 – April 2009

In April 2008, Uddari Weblog was viewed over 600 times, by March 2009 the number had risen to 5000 views with the totals reaching 41000

Top Posts

Photo Album: Foto Mandli 2,361 views

Great Women of Punjabi Origin:
Punjab deyaN ManniaN PerwanniaN ZnaniaN
1,931 views

Punjabi Poems: NazmaN 1,758 views

Cultural Events: Rehtal Mehfli Varqa 1,670 views

Punjabi MaNboli Writers: Punjabi MaNboli Likhari 1,444 views

Punjabi MaNboli Publishers: Punjabi Maanboli Chhapay1,202 views

‘Sanjh’ A New Punjabi Literary Magazine 897 views

Slumbering Over Islamic Unity 887 views

All-Time Favorites
April 2008 – April 2009

Autobiography of the Great Dada Amir Haider Khan (1904-1986)

1. Royalty Rights in Punjabi Publishing

2. Royalties for Punjabi Language Authors

Modern Punjabi Literature at UBC: A glass half full!

Amarjit Chandan’s Poem being Carved in Stone in Oxfordshire

3. Author Royalties Down to Definitions in the Punjab

Post Retirement Positions for Musharraf

Bhagat Singh Shaheed Statue

Kishwar Naheed to Ahmad Faraz

‘Identity Card’ by Mahmoud Darwish in Punjabi

Lost and (Not) Found: Teen Idol Afzal Sahir

Kikli 13 July

THE SHOCK OF RECOGNITION: Looking at Hamerquist’s ‘Fascism and Anti-Fascism’ by J. Sakai

Yaar da Ditta Haar by Fauzia Rafiq

‘Porn Creation’ by Fauzia Rafiq

Most popular posts on Uddari pages

Sixty Years of Unflinching Beauty, 1948-2008

Kishwar Naheed: A Great Woman from the Punjab

Sophia Duleep Singh: A Great Punjabi Woman

Recent Raves
‘No Heer please, we’re Sikhs!’

Punjabi MaaNboli and the Punjabis-1

Fauzia Rafique
gandholi.wordpress.com
frafique@gmail.com

Contact Uddari
uddariweblog@gmail.com
Facebook
facebook.com/UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..

Uddari is One

April 11, Uddari Weblog is one year new!

134 Posts

300 Comments

295 approved

First post
April 11, 2008

Photo by Partap Singh Ahdan, Lahore 1943

Photo by Partap Singh Ahdan, Lahore 1943


Title
Aahu Chashm Ragini
Photo by
Partap Singh Ahdan
Sourced by
Amarjit Chandan

Post intended to be the first
Royalty Rights in Punjabi Publishing

First Comment
‘It is so unfortunate that in the new provincial assembly there is no party/individual/group to voice the right of children to study in the mother tongue. maybe we need to start a signature campaign to promote the cause.’
Posted by
Chitrkar
On
Home Uddari Mudhla Warqa
Submitted
2008/04/07 at 9:19pm

First Uddari Page
Great Women of Punjabi Origin – Punjab Diyan Mannian Perwannian Zananian
Added on
2008/04/20

Kewal Kaur, a Naxalite activist

Kewal Kaur, a Naxalite activist

First post
Kewal Kaur: A Great Punjabi Woman
Photo and information by
Amarjit Chandan

First Uddari blog site
Uddari Art

First work of art
Shahid Mirza’s ‘Kala MaiNdha Bhaes’

In
Modern Art by Punjabis
On
May 23 2008

Fauzia Rafique
gandholi.wordpress.com
frafique@gmail.com

Contact Uddari
uddariweblog@gmail.com
Facebook
facebook.com/UddariWeblog
Twitter
twitter.com/UddariWeblog
..