ماں بولی، بھین بولیاں، تے پنجاب دی اک لکھاری ‘Mother Language – Sister Languages – and a Writer of the Punjab’ by Fauzia Rafique

 پنجابی دنیا دے ہر کونے چ وسدے نیں،125 ملین دی نفری، اسیں ایس ویلے دنیا چ آبادی دا ستواں وڈا  گروپ آں تےہر تھاں اسیں اپنی ماں بولی نال اک دو بھین بولیاں وی ورتنے آں۔ جیویں پاکستان وچ پنجابی (صوبائی ) ساڈی ماں بولی اے، اردو (قومی ) تے انگریزی (سرکاری ) ساڈیاں بھین بولیاں نیں۔ ہر کسے دی اپنی رہتل پاروں ساڈی ماں بولی وچ بھین بولیاں  تے بھین بولیاں وچ ماں بولی دے اکھر شامل نیں۔ پنجاب وچ اک پاسے ماں بولی وچ عربی، اردو، فارسی تے انگریزی دے اکھر نیں تے دوجے پاسے سنسکرت، انگریزی تے ہندی دے۔ دوواں پاسے پنجاب دے کجھ لکھاری اردو، ہندی یا انگریزی وچ وی لکھدے نیں۔

پنجاب توں باہر رہندے پنجابیاں دیاں کجھ بھین بولیاں اوہناں دیساں دے لوکاں دیاں ماں بولیاں نیں،  تےکجھ نہیں۔ جیویں جرمنی وچ جرمن مقامی لوکاں دی ماں بولی اے، پر کینیڈا وچ انگریزی تے فرانسیسی دوویں مقامی لوکاں دیاں ماں بولیاں نہیں، یورپی  سامراجیاں دیاں ماں بولیاں نیں جیہڑیاں اوہناں ایتھے آ لاگو کیتیاں، جیویں پنجاب وچ انگریزی لاگو کیتی گی۔

ایس ویلے شہری پنجاب دے اندر باہر اکثر پنجابیاں دا روٹی ٹکر بھین بولیاں نال جڑیا ہویا اے، اُتوں پنجاب وچ وی پنجابی نوں اوہ درجہ نہیں دتا گیا جو اوہنوں ساڈی ماں بولی کر کے ملنا چاہیدا اے، ایتھے ہن وی سارے درجے اردو/ ہندی  تے انگریزی کول نیں۔ ایس ماحول وچ ساڈے کول کیہ چوائس اے؟ 

ہر کسے دی بولی اوس انسان دی اُٹھان توں اُسردی اے تے اوہدی ذاتی تواریخ دا حصہ بندی جاندی اے۔ میں ایتھے ماں بولی دے اوس  پروسیس بارے گل کرنا چاہنی آں جیہدے وچوں اسیں چھوٹیوں لا اکٹھے، تے وکھو وکھ، لنگھنے آں۔ میں ہڈ بیتی راہیں دسنی آں، پنجاب وچ اک بالڑی ہوندیاں ماں بولی پکھوں میرے نال کیہ واپری، تےہن پنجاب دی اک لکھاری ہوندیاں میں اپنی ماں بولی تے بھین بولیاں وچ  چون پڑتال کیویں کرنی آں، تے کیوں کرنی آں۔

میں تے میری ماں بولی

مڈھلے ورھیاں میری حیاتی وچ میری ماں بولی دا راج سی۔ اسیں پتوکی دے کول پنجاہ سٹھ گھراں دے اِک پنڈ وچ رہنے ساں، ساڈے گھر اندر باہر سارے پنجابی بولدے سن۔ الف، ب میں دوجے بالاں نال گھر دے ویڑھے  اپنی ماں توں سکھی، پچھوں اِک اسیں قاعدہ شروع کیتا اردو دا تے فیر اک عربی دا۔ میری وڈی بھین تے بھرا لاہور انگریزی سکولاں وچ پڑھدے سن، اوہناں مینوں اے۔بی۔سی سکھائی۔ ساڈے گھر ریڈیو سی، جیہڑا بہتا خبراں سنن لئی ورتیا جاندا، اوہدے تے لاہور، بی بی سی تے آل انڈیا ریڈیو  لگیا ہوندا ۔ لاہور ریڈیو  تے پنجابی لوک گیت، اردو نعتاں، تے دوواں بولیاں دے ڈرامے وی لگدے۔

تسیں نوٹ کیتا ہونا اے، مڈھلی تعلیم وچ مینوں اردو، عربی تے انگریزی پڑھائی گئی، پنجابی نہیں۔ اوس ویلے اوس تھاں پنجابی کلچر چوکھا مضبوط سی، ایس لئی اوہدے نہ پڑھائے جان نال بھاویں سانوں فرق نہیں پیا کیوں جے پنجابی دے درس سانوں ساڈی رہتل  دیندی سی۔ پنڈ وچ میری ماں توں اَڈ اِک دو ہور زنانیاں پنجابی پڑھنا جاندیاں سن، لالٹین دی روشنی وچ میں اماں جیواں دی جُھگی بیٹھ کے یوسف زلیخا، سوہنی مہینوال،سسی پنوں  تے سہتی مراد دے قصے سُندی۔ میری ماں کول بُلھے شاہ، بابا فرید، سلطان باہو، شاہ حسین دے کلام سن جیہڑے اسیں اوہدے توں وی سُندےتے ریڈیو تے گلوکاراں توں وی۔ گِدھے چن راتاں نوں کھیڈے جاندے ڈانس ڈرامے سن۔ موسمی تہوار، عیداں شبراتاں، منگنیاں ویاہ، پورے چن دیاں راتاں، اسیں پنجابی لوک گیت  تےٹپے گاندے، سُناندے ، نویں بناندے، گِدھے پاندے،  تے نچدے۔

  اتے اخیرلا جملہ کجھ ٹھیک نہیں۔ سچ ایہہ اے: ’’اسیں پنجابی  لوک گیت ٹپے گاندیاں، سُناندیاں، نویں بناندیاں، گِدھے پاندیاں،  تےنچدیاں‘‘۔ لگدا اے، میرے پنڈ سارے فن زنانیاں ہتھیں سن تے اوہو اوہناں وچ وادھا پاندیاں سن۔ مرد گاندے وجاندے ویکھے جدوں کدی سپیرے آندے، بین وجاندے، ڈگڈگی تے ڈھول دی لے تے باندر نچاندے، رِچھ دا تماشا کردے۔ کوئی وڈی گل ہوندی تے کھسریاں دی پارٹی آندی، تے اوہ جگتاں وی لاندے، نچدے گاندے وی۔ مُنڈے تے بندے گلی ڈنڈا، کشتی تےکبڈی کھیڈدے۔ اِک ساڈے سکے آندے، اوہ بی ۔اے۔ پاس، علامہ اقبال نُو ں اُچا جاندے تے اوہناں دیاں نظماں زبانی سُناندے۔ اِک انگریزی دی کتاب توں ویکھ ویکھ کجھ لِکھدے رہندے، پتا لگا اک شیکسپئر لکھاری اے اوہدے ڈرامے اردو چ ترجمہ کردے نیں۔ 

راتاں نوں ’’باتاں پانا‘‘ یا اک دوجے نوں ’’جگ بیتی یاں ہڈ بیتی‘‘ سُنانا روز دا کم سی۔ اَن پڑھاں دے پنڈ وچ جیہڑی باتاں پا لیندی اوہدی  واہوا ٹوہر بن جاندی۔ میں گیتاں توں پہلوں کہانی بنانی سِکھی، تے میرے کول دو سُننہار سن، دوپہراں نوں اپنے نالدے بال تے رات ویلے گھر دے وڈے۔ فرق ایہہ ہوندا، بالاں نوں نِکی کہانی سُناندی  تے اوہدے وچ بولن والے طوطےتے جن بھوت وی ہوندے، وڈیاں نوں لمی کر کے سُناندی پر اوہدے وچ طلسماتی چیزاں نہ ہوندیاں، بھاویں میرا خیال سی اصلی کہانی لمبی  تے  غیر طلسماتی ہوندی اے۔چھیتی ہی میرے گھر آلے کہانی ویلے میتھوں کَنی کتراون لگ پئے۔ اک دن میرے بھرا نے کہیا، اج میں تیری کہانی اخیر تک سُننی اے۔ ادھی رات ہو گئی، نہ کہانی مکے تے نہ ای مینوں نیندر آوے پر میرے بھرا نوں ہار مننی پئی۔

میری کہانی کدی نہیں سی مکنی، اوہ میں وڈیاں کولوں  سنی اک کہانی  ’چڑی آئی تے دانا لے گئی‘ دی تکنیک تے بنائی سی، جیہدا   مقصد بال نوں بور کر کے سوں جاون  تے مجبور کرنا  ہوندا اے۔  جیویں اِک اِک کر کے  چڑی گودام وچوں  کنک دے سارے دانے  نہیں لے جا سکدی سی، اوویں  میری کہانی وچ انسانی نسل  نہیں مک سکدی سی۔ اِک بادشاہ تے اوہدے ٹبر دی کہانی  جیہڑی شروع ہوندی  تے بادشاہ، ملکہ ، شہزادے، شہزادیاں ’دُھپے منجی ڈاہ کے‘ بیٹھے کدی گنے چوپدے ہوندے کدی امب، کدی مالٹے کھاندے کدی امرود، کدی جموں تے کدی توت۔ اخیر ہمیش بھیڑی ہوندی، کوئی نہ کوئی آفات آندی، زلزلا، ہڑ، جنگ، بغاوت، تاپ، چیچک،  سارے مر کھپ جاندے بس اِک ولی عہد بچدا،  اوہ وڈا ہوندا…… باشاہ بن دا، تے  فیر اوہ دُھپے منجی ڈاہ کے  اپنی ٹبری نال ویڑھے بیٹھا پھل فروٹ کھاندا پیا ہوندا۔

 سن سٹھ دی دہائی دا شروع  سی، میں ست ورھے دی ساں جد میرا ٹبر لاہور آ وسیا، میں اک گورنمنٹ پرائمری سکول دوجی جماعت داخل ہو گئی۔ اوتھے پہلی واری مینوں پنجابی بولن توں ہٹکیا گیا۔ سچی گل اے، اوس ویلے مینوں اردو تے پنجابی دا فرق پتا نہیں سی لگدا، میں رلی ملی زبان بولدی جس تے مینوں سکول وچ شرمندگی چانی پیندی۔ اوہناں دناں میرے بھرا دا ویاہ ہویا، میری بھرجائی میاں چنوں وسدی ہوشیار پور دی اک فیملی توں سن تے کجھ ورھیاں توں لاہور پڑھدیاں پیاں سن۔ اردو ادب، شاعری تے میوزک وچ رُجھیاں ہوئیاں، مرزا غالب دیاں شُدیناں، آپ وی غزلاں گاندیاں۔ اوہناں گھر وچ پہلی واری میرے نال اردو بولنی شروع کیتی، تے ہولی ہولی مینوں پنجابی اردو دا فرق سمجھ آون لگا ۔

گھر دے باہر وی حال بدل چکیا سی، شہر دا کلچر ہور۔ پنڈ وچ ہر کوئی اپنا سی، شہر وچ ہر کوئی پرایا۔ گھروں باہر نکلن تے ودّھ پابندیاں ۔ انج باہر دی دنیا وچ سکول میرا گھر بن گیا۔ 

مینوں کہانیاں سُنان توں پہلے سُنن دا شوق سی، سکول دی لائبریری بچیاں دیاں کہانیاں دیاں اردو کتاباں ہوندیاں، کجھ گھر دے رستے وچ کھوکھے توں وی مل جاندیاں، نال دو تن رسالے ’بچوں کی دنیا‘، ’کھلونا ‘تے ’تعلیم و تربیت‘ وی ہوندے۔ میں اپنا جیب خرچ  ایتھے لاندی ساں۔ چنگے نمبر لینے تے کدی میرا بھرا خوش ہو کے مینوں فیروز سنز  لے جاندا ۔ پنجویں جماعتے میرے کول بچیاں دیاں کہانیاں دیاں سینکڑے کتاباں  تے رسالے سن، کجھ انگریزی تے باقی ساریاں اردو، پنجابی دی اک وی نہیں۔ ایہہ سٹھ دی دُہائی دی گل اے، اوس  ویلے مینوں بچیاں دیاں پنجابی کتاباں تے رسالے کدھرے نظر نہ آوندے، نہ سکول دی لائبریری وچ، نہ کھوکھے تے، نہ فیروز سنز۔

ہائی سکول پہنچدیاں مینوں لگیا جیویں حیاتی وچ اگےودھن لئی مینوں اردو تے انگریزی، صوفیانہ شاعری راہیں روحانی ترقی لئی پنجابی، تے دینی تعلیم لئی عربی پڑھن دی لوڑ اے۔ یاں ا یویں آکھو، پنجابی صوفیانہ شاعری دی بولی اے، عربی قرآن دی، اردو تے انگریزی دنیا وچ اپنا مقام بنان دی۔ ایہدے وچ میری اپنی کوئی سوچ یا سمجھ نہیں سی، ایہہ میرے ماحول تے میری ضرورت  مینوں دسیا۔

ایہناں چار وچوں تن بولیاں میں ہن تائيں ورتنی آں۔ کہانیاں بنانیاں میں پنجابی وچ شروع کیتیاں، مضمون لکھنے اردو وچ، تے خبراں  لکھنیاں انگریزی چ۔ پہلا ٹی وی ڈرامہ سیریل اک اردو ناول توں اخذ کر کے اردو چ لکھیا’دستک نہ دو‘،  تے دوجا اک روسی ناولٹ دا انگریزی توں پنجابی ’آپے رانجھا ہوئی‘۔ پہلا ناول پنجابی وچ شروع کیتا1974وچ ’کیڑو‘ جیہڑا ہن 2019 وچ چھپیا۔ کینیڈا آکے کجھ کہانیاں انگریزی وچ لکھیاں، ناول ’سکینہ‘  انگریزی تے پنجابی دوواں وچ اکٹھے،  تے ’ایڈونچرز آف صاحباں‘ اُکا انگریزی وچ۔ پہلی نظم  ستّر دی دہائی وچ لکھی اردو، پچھوں شاعری ہوئی اے انگریزی یاں پنجابی۔

   مینوں اک بولی توں دوجی تے جاندیاں کوئی پرابلم نہیں ہوندی، تے نہ ایہہ مسئلہ ہوندا اے کہ کیہڑی شے کیہڑی بولی وچ اے۔ جیہڑی شے نے جیہڑی بولی وچ آنا ہوندا اے، اوہ اوسے وچ آؤندی اے۔

فیر  رولاکیہ اے؟

رولا ایہہ اے، اک تے پرائمری سکول پنجابی نہ پڑھائی گئی، اُتوں پنجابی بولنا وی سکول سسٹم دی نافرمانی تے جہالت دی نشانی سی۔ ایہدی تھاں جے سکولے پڑھائی لکھائی پنجابی وچ ہوندی، میری ماں بولی نوں پنجاب دے ہی اک شہر وچ ہینا کر کے پیش نہ کیتا جاندا تے بھاویں مینوں ہر شے سوکھی سمجھ آؤندی، میں ہور سوہنے گُن سِکھدی۔ اُتوں مارکیٹ و چ اوس ٹائم  بالاں دیاں کہانیاں دیاں پنجابی کتاباں  تے رسالے کوئی نہ ہون، جتھوں میرا ایہہ خیال زور پکڑ گیا کہ پنجابی صوفیانہ شاعری دی بولی اے، نویں زمانے دی نہیں۔ میں سمجھنی آں، ایہناں دو چیزاں کارن میری اُٹھان وچ اک وڈا پاڑ پیا، جنھوں میں پور نہیں سکدی۔

ایہہ پاڑ، ایہہ کھپا، ماں بولی اک مضمون وانگ نہ پڑھ سکن دا ای نہیں، اوہ تے فیر وی پوریا جا سکدا سی۔ اصل کھپا ایہہ پیا،  شہر پہنچدے ای، یک دم، بنا مینوں کجھ دسے پچھے، میرا پورا کلچر ردّ کے پرانہہ سٹ دتا گیا۔  جس بولی وچ میں سوچدی ساں، کہانیاں  بناندی تے ٹپے جوڑدی ساں، وڈیاں چھوٹیاں نال گل بات کردی ساں، اُٹھدی بہندی ساں، رہندی سہندی ساں، اوہ سبھ ’پینڈو‘  دا  میہنا  لا کے پرانہہ سٹ دتا گیا۔ مینوں لگیا، نال مینوں وی سُٹدے پئے نیں۔ پتا لگا، میرے بچن دا  اِکو طریقہ سی، اپنا پینڈو سیلف لکا کے، یاں  مار کے،  اک شہری سیلف بنانا جیہڑا پنجابی تھاں اردو انگریزی بولے، لسّی تھاں چاہ پیوے، چاول چمچے نال کھاوے، تے امب کانٹے نال۔ ایہہ سی روز دیہاڑے ذلیل ہوون توں بچن دا طریقہ۔

مینوں روپ وٹان وچ دیر نہیں لگی کیوں جے پورا ماحول مینوں اوسے پاسے  ٹوردا سی،  تے فیر کیہ کہہ کے  مینوں سلاہندے سن؟ ’’کنی سوہنی اردو بولدی اے، پتا ای نہیں لگدا پنجابن اے۔‘‘ سچ پچھو  تے مینوں اپنا  آپ، اپنا پنجابی سیلف، لکان وچ بڑا مسئلہ ہوندا سی۔ اپنی اصل کون لکا سکدا اے، ’میری بکل دے وچ چور……!‘ اُتوں بال دا ذہن، سمجھ نہیں آؤندی سی کیہ بھیڑ اے جیہڑا  لکوواں، کیوں  لکوواں، تے کیویں۔ ایہہ تریڑ اج وی میریاں نینہاں وچ اے، کیوں جے روح تے لگے پھٹ دی دوا کوئی نہیں۔

مینوں لگدا اے، ایہہ اُکا پنڈوں شہر آندیاں بالڑیاں نال ای نہیں بیتدی، شہری بال ست ورھے دے ہون توں پہلاں ای ایہہ سمجھ گئے ہوندے نیں، پنجابی ہونا شرمساری اے، دُنیا وچ اگے ودھن لئی پنجابی بولی تے کلچر نوں پاسے کرنا پے گیا۔ کینیڈا وچ انگریز سامراجیاں نے مقامی قوماں دے بچیاں لئی انگلش میڈیم سکول بنائے جتھے بالاں نوں اپنیاں ماں بولیاں بولن، اپنے کپڑے لَتے پاون، اپنے تہوار مناون، اپنے گیت گاون، اپنے علوم حاصل کرن دی مناہی سی۔ نابر بالاں لئی چوکھیاں سزاواں سن، جیہناں وچ فاقہ، کال کوٹھری، تے کجھ سکولاں بجلی دی کرسی الیکٹرک چیئر وی رکھی ہوئی سی۔

پنجاب وچ ایہہ تے نہیں ہویا پر برصغیر دی آزادی دے بعد وی ساڈی ماں بولی، ساڈے کلچر، نال ڈاہڈا کوجھا تعصب رکھیا گیا، تے ہن وی رکھیا جا رہیا اے۔

 سوچن دی گل اے، جدوں دا پاکستان بنیا اے پنجاب دیاں کنیاں بالڑیاں تے بال اپنی بولی تے کلچر دی نفی کرن تے مجبور ہو کے ذات دے ٹوٹے کرن والی ایس اذیت وچوں نکلے ہونے نیں، کِنے ہُن نکلدے پئے نیں، تے کِنے ہور نکلنے نیں۔

ایسے پاروں جد میں 2007 وچ  ناول ’سکینہ‘ دے پنجابی ایڈیشن دی لانچ کیتی تے اوہدے وچ بولی بارے اک پروگرام وی پیش کیتا گیا جیہڑا پنجاب دے ست تے سندھ دے دو شہراں وچ ساتھیاں دے ساہمنے رکھیا گیا تے اوہدے تے گل بات ہوئی۔ 

’سکینہ‘ دیاں لانچاں دے اکٹھ اوہدے پبلشر امجد سلیم منہاس (سانجھ پبلیکیشنز، لاہور)  نے ہر شہر دیاں ادبی تنظیماں نال رل کے  آرگنايز کیتے، تے محمد تحسین (ساؤتھ ایشیا  پارٹنر شپ، پاکستان ) دی امداد نال 9 شہراں وچ پیش کیتے۔

  ماں بولی  دا حق

پنجاب دے پنجابی لکھن والے لکھاری دنیا وچ جتھے وی نیں، بھین بولیاں اوہناں دے ماحول تے جنیاں وی حاوی نیں، اوہ اپنیاں لکھتاں  تے تنظیماں راہیں ہر دم اپنی ماں بولی دا مان رکھدے پئے نیں۔ پچھلے دس بارہ ورھیاں وچ ویکھ لو دوواں پنجاباں وچ  تے باقی دنیا وچ پنجابی ادبی میلے ودھ گئے نیں، ایوارڈ ودھ گئے نیں، پنجابی لکھاریاں دیاں تنظیماں چھوٹے وڈے شہراں وچ بن گئیاں نیں، ماں بولی دیاں پالنہار لہراں زور پکڑیا ہویا اے۔

کوئی  ساتھی پاکستان دی قومی بولی اردو، یا سرکاری بولی انگریزی، تے اُلاہما رکھدے نیں یاں اوہناں نوں سِکھن ورتن دا میہنا دیندے  نیں۔ ایہہ  تنگ سوچ  اے، اک توں ودھ بولیاں سکھنا تے ورتنا اِک سوہنا گُن اے، اوہنوں تعصب پاروں گنوانا ، نہ تے پنجابی دی خدمت اے تے نہ پنجابیاں دی۔ دوجا، ایہہ سوچ  ایس مسئلے وچ کنفیوژن وی ودھاندی اے، کیوں جے لگدا اے سجن صوبے تے ملک نوں اِکو جاندے نیں۔ پاکستان دے چار صوبیاں وچ  74 بولیاں ورتیندیاں نیں، جیہناں وچوں چار صوبائی بولیاں نیں پنجابی، سندھی، پشتو، بلوچی، پر ایہناں وچوں اک وی چاراں صوبیاں تے لاگو نہیں کیتی جا سکدی، تے نہ کرنی چاہیدی اے۔

 پنجابی اک صوبے دی بولی اے، پورے ملک دی نہیں۔ ایہدا قومی تے سرکاری بولیاں نال اپنے حقاں بارے تضاد  تے ہے پر  دُشمنی  نہیں۔ دُشمنی ہووے جے ایہہ تِن بولیاں اک دوجے دی تھاں لے سکدیاں ہوون، پر نہ پنجابی پاکستان دی قومی بولی بن سکدی اے تے نہ اردو یاں انگریزی پنجاب دیاں صوبائی بولیاں بن سکدیاں نیں۔ 

تضاد حکومت توں اپنے  اوہ صوبائی حقوق لین دا اے جیہڑے اوس قومی  تے سرکاری بولیاں نوں دِتے ہوئےنیں۔ وفاقی حکومتی ادارے تے کارروائیاں قومی بولیاں اردو یا انگریزی پے ورتن، پنجاب وچ صوبائی حکومتی ادارے تے اوہدیاں کارروائیاں پنجابی وچ ہوون۔ قومی سرکاری بولیاں توں پرہیز دا پرچار کرن دی تھاں پنجاب وچ پنجابی نوں اوہدے صوبائی حق دوانے چاہیدے نیں۔ اوہدے نال ماں بولی وچ  روزگار، تعلیم، تخلیق ودھے گی  تے نالے دوجیاں دوویں بولیاں پنجاب وچ اپنی تھاں  تے آن گیاں۔

ماں بولی دے صوبائی حقاں بارے گل اگانہہ نہیں ودھدی، سرایکی بولی  تے وسیب دے حقاں  تے گل کیتے بنا۔ اسیں اوہ پنجابی آں جو اپنی ماں بولی دے حقاں بارے کوشش کرکے ماں بولی دا مان ودھانا چاہنے آں، سانوں دوجیاں دے حقاں دی گل کھلے دل دماغ نال سننی چاہی دی اے، تے انصاف نال نبیڑنی چاہیدی اے۔ پاکستانی پنجاب چ 70 فیصد لوکی پنجابی بولی بولدے نیں تے 21 فیصد سرائیکی۔ انصاف ایہہ ہووے جے پنجاب دیاں دو صوبائی بولیاں ہون، پنجابی تے  سرائیکی ۔

Languages of Punjab
(2017 Census)[64]

Punjabi 69.67%

Saraiki 20.68%

Urdu 4.87%

Pashto 1.98%

Balochi 0.83%

Sindhi 0.15%

پکی گل اے، پاکستانی پنجاب چ ماں بولیاں دی ایس گھمن گھیری وچوں سانوں دونواں پاسے دیاں ہوشمند لہراں کڈھ سکدیاں نیں،

جوشمند نہیں۔

سارا کاظمی تے  قیصر عباس دی مہربانی جنہاں دی فیڈبیک نے ابس مضمون چ وادھا پایا۔

Photo by Akram Varraich

Fauzia Rafique
Surrey, BC. April 4, 2021.

Read this article in Urdu @ Roznama Jeddojehd, PK

Anti-Asian Racism in B.C.

Today, is the International Day for the Elimination of Racism …

Four days ago, on March 17, a white gunman shot dead eight people at a massage parlour in Atlanta. Seven of those murdered were Asian-American women.

Since the start of the COVID-19 pandemic, thousands of hate crimes have been reported against Asian-Americans and Asian-Canadians. In Canada, hate crimes against visible minorities have tripled with most of these crimes targeting Asian-Canadians. Racist violence, racist harassment, racist vandalism, and spitting in the faces of Asian-Canadians are just some of the crimes that have been reported since the pandemic began.

It would be nice to think that anti-Asian racism in Canada was a COVID-19 related phenomenon. It isn’t.

Anti-Asian racism took root in Canada in the late 19th century. Like the U.S., Canada was gripped by the Yellow Peril, a racist fear that the Mongoloid hordes of Asia would flood the west coast. This racist fear encouraged an anti-Asian immigration policy. In 1885, the Canadian government imposed head taxes on Chinese immigrants. In 1923, it passed a law which banned Chinese immigration to Canada completely until 1947.

Anti-Asian racism also has a long history in North American media. Racist stereotyping of Asians in popular culture included the character of Fu Manchu (pictured above), a fictional Chinese villain who was splattered across comic strips, films, television, and novels during the first half the 20th century. During World War II, news media in B.C. portrayed Japanese-Canadians as threats to Canada’s security, imploring the government to remove Japanese-Canadians from the west coast into internment camps. In more recent years, the “Chinese” have been blamed for soaring property prices in Vancouver.

Anti-Asian racism in Canada is nothing new. It needs to be understood in its historical context for it to be meaningfully challenged.

The History of Racism In B.C.

In August, it will have been 150 years since British Columbia joined Canada.

It is a history of 150 years of racism and discrimination against black, indigenous, and Asian Canadians which is recounted in Challenging Racist “British Columbia”: 150 Years and Counting.

“British Columbia” is the history of empire. It is a history which divided aboriginal lands through the Treaty of Oregon of 1846. It is a history which encouraged white colonization and settlement on those lands. It is a history which kept those lands “white” by banning immigration from Asia and by removing Japanese Canadians from the west coast.

Challenging links this history to racism today. It looks at the encroachment of the Coastal Gaslink (CGL) pipeline on Wet’suwet’e land. It examines systemic racism against black and indigenous Canadians including illegal police street “checks.” It also looks at anti-Asian racism in the wake of the COVID-19 pandemic.

Challenging also honours the activities and communities who have fought racism in B.C. for 150 years. From the Chinese and Japanese Canadians who defended their homes and businesses in the Vancouver Riot of 1907, to South Asian Canadians who took the government to court in 1913 over unfair immigration policy, to the Black Lives Matter movement, Challenging is the story of the fight against racism in B.C.

‘پنجابی ادب وچ ’بابا ازم – ‘Babaism in Punjabi Literature’ by Fauzia Rafique

پنجابی ادب وچ پدر شاہی کلچر ٹولدا ایہہ مضمون عورت مارچ لاہور 2021 وچ حصہ پاندیاں زنانیاں دی نذر اے ۔

فوزیہ رفیق

بابا 

بڈھا – وڈا- وڈیرا
پیو- دادا- وڈیری عمر دا سکا
فقیر- سوالی- غریب
بزرگ- صوفی- کلاسیکی شاعر ‎‎

یورپی آرٹ دی اِک لہر سی ’دادا ازم‘ پنجابی لٹریچر وچ اک ہڑ اے بابا ازم ۔ناواں توں لگدا اے بابا تے د ادا جیویں اِکو کجھ ہونے نیں، اصل
چ’دادے‘ تے ’بابے‘ وچ زمین اسمان دا فرق اے۔
’دادا‘ روايت بھنن دا ناں اے تے ’بابا ‘ روايت دی غلامی۔ روايت کیہڑی اے؟ بابے دی اپنی۔
جد کوئی لکھاری اپنیاں لکھتاں وچ پِدرشاہی قدراں دی ہلا شیری تے اوہناں دا پرچار کردا اے تے میرے خیال وچ اوہ ’بابا ازم‘ اے۔
سانوں پتا اے، ساڈی وسوں پِدر شاہی کلچر وچ ڈُبی ہوئی اے تےفیر پنجابی ادب تے وی ایہدا اثر ہونا اے، فیر وی میں گھٹ ای سُنیا اے ایس بارے پنجابی لکھاریاں کوئی گل بات کیتی ہووے۔ اسیں روز دیہاڑے پنجابی کلاسیکی شاعراں نوں پڑھن تے سمجھن دا چارہ کرنے آں، اوہ و ی ضروری اے ، پر کدی ایہہ وی ویکھیا جاوے بئی اج دیاں لکھتاں وچ اج دیاں سمسیاواں دی کیہ صورتحال اے۔
سچ تے ایہہ اے کہ ملامتی صوفی شاعراں توں اڈ،پنجابی ادب وچ بابا ازم تھاں تھاں ملدا اے۔ایہہ بابا اک ’فیوڈل لارڈ‘ اے جیہڑا پیری فقیری دے بھیس وچ رہندا اے؛ زنانیاں نوں آپ توں گھٹ سمجھدا اے، کمزور کر دا اے، ورت کے اگے ودھدا اے تے اندروں اوہناں توں ڈردا اے۔ اُتوں دبا کے رکھدا اے۔پنجابی ادب دا ایہہ ’فیوڈل لارڈ‘ اُکا زنانیاں نال تعصب نہیں رکھدا-
غریباں ، مزدوراں تے کارندیاں نوں وی ہینا سمجھدا اے ۔ مذہبی تے جنسی اقلیتاں نوں وی۔ کہنا ایہہ چاہنی آں کہ متعصب ذہن ہر پاسے تعصب دی نگاہ ہی پاندا اے۔
چترکاری تے ادب چ ’بابا ازم‘ دیاں دو تن مڈھلیاں نشانیاں نیں جیہڑیاں وکھو وکھ وی دسدیاں نیں تے اِکو مکو ہو کے وی:
 زنانی اُتے اُلاہما رکھ ، وِکٹم نوں وِکٹمايز کر، مرد/ برادری /سسٹم نوں اُلاہمے توں بچا نا۔
 مظلوم دی کہانی ظالم توں سُندے رہنا تے اوس بیانیے نوں مان دے ، مظلوم دی زبان کھو نا۔
 زنانیاں بارے جھوٹیاں، گندیاں تے فحش لکھتاں لٹریچر بنا کے پیش کر زنانی کھیپ نوں رد کرنا۔

زنانی تے اُلاہما، وِکٹم نوں وِکٹمايز کرنا ۔
ساہت وچ ساڈا تجربہ اے، جتھے کوئی کم کسُترا ہوندا اے، اُلاہما زنانی تے آندا اے، جد کہ اوہی اوس کسُترے کم دا نشانا وی ہوندی اے۔ مثال: طلاق ہوگئی یا بچہ نہ ہویا تے اوہدی ذاتی تے ماحولی قیمت زنانی نوں ہی دینی پینی اے ، اُتوں ذمے داری اوہدی من کے تے اُلاہما اوہدے تے رکھ کے زنانی نوں ای ہتک تے ظلم دا نشانا بنایا جاندا اے ۔ ایہدی اُتلی مثال حدود آرڈیننس وچ ’زنا باالرضا‘ دا خیال اے جتھےریپ دی وِکٹم زنانی نوں قانون دی مدد نال اک واری فیر وِکٹمائز کیتا جاندا اے۔
پنجابی ادب وچ ایہدی اک مثال ایہہ اے:

(منظور جھلا دا اِک گیت)

منظور جھلے دا گیت ’لگی والیاں نوں نیند نہیں آوندی‘ اسیں ساریاں کنی واری سنیا ہونا اے تے کنے مشہور گائیکاں ایہنوں گایا ہونا اے۔ کیہ ہُن تائيں کسے پنجابی دانشور یاں سوجھوان نے ایہہ نوٹ کیتا کہ ایس گیت کنا وڈا جھوٹھ بولیا گیا اے؟ سوجھواناں تےنہیں دسیا، مینوں پتا لگا اک ان پڑھ زنانی توں۔ لاہور ریڈیو تے ایہہ گیت لگیا ہویا سی عالم لوہار دے انگ وچ، میں جھومدی پئی ساں کہ میری ماں کولوں لنگھی، کہندی اے، ’’منظور جھلا وی اصلوں ای جھلا اے، جیہدا سبھ کجھ لُٹیا گیا اوسے نوں دوش دتی جاندا اے۔‘‘ ۔ میں جھومنا بند کر دتا تےسسی پنوں فیر اک وار پڑھی۔
پتا لگا، سسی تے سوال چُکن وچ جھلےؔ دا مقصد ایہہ سی کہ پنوں دے اغوا تے فیر اوہدی موت دا الزام اوہدے قاتل بھراواں تے نہ آوے۔ بھراواں تے الزام دا مطلب اے اوہدے ٹبر برادری اُتے الزام۔ اوہدی تھاں بولو جھوٹھ دب کے، ایس ٹریجڈی دی ذمے واری وی زنانی نوں دیو، سارے منن گے تے ویکھ لو، پنجاب وچ سارے من دے نیں۔
جھلاؔ پیندی سٹے سسی دے پیار تے شک، کہندا اے: ‘لگی والیاں نُوں نیند نہیں آؤندی / تیری کیویں نی اَکھ لگ گئی’۔ فیر زُلیخا، ہیر، تے سوہنی نُوں اُچیاں کر کر وکھاندا اے، فیر چکور، مور تے کونج لیاندا اے، اخیر کہندا اے سسی نوں وی چھڈو تے زمانےنُوں وی، ‘ گل لگیاں دی پُچھ منظورؔ تُوں’ / ‘اوہو سوندا جیہنوں یاد نہیں ستاؤندی’۔ ایتھے اپنے ہی گھڑے ہوئے اک فضول کلیے تے اوہنے سسی نوں واریا، تے گل مکا دتی۔
جھلےؔ نے ایہہ نہیں سوچیا ، ہر کوئی اِکو مہار دا نہیں ہوندا، بھلیا لوکا، کوئی انسان ایہناں سیچوایشناں وچ سوں وی جاندے نیں۔ایتھے جھلے ؔنے جہالت نال کم لیا تے اگے دھوکھے نال۔ دھوکھا ایہہ دتا سو، جیویں سسی جے جاگدی رہندی تے پنوں نوں اوہدے بھرا اپنے نال نہ لے جا سکدے، جیویں سسی اوہناں نوں روک سکدی سی۔ مرد دے ٹبر نوں اک اوپری زنانی کیویں نفی کر سکدی اے، تے اوتھے جتھے اوہ اپنی کرنی تے تلے ہوئے ہوون؟ فیر ایس بھولے بادشاہ اپنی پدر شاہی جہالت تے دھوکھے نوں ہتک وچ ولھیٹیا ، سسی نوں ’نی‘ کر کرکے بلایا ، تے ایہہ کاری حملہ اِک سوہنے گیت وچ ڈھال کے ساڈے ہتھ پھڑایا۔
لگدا اے، اوس زمانے جد جھلے ؔنے ایہہ گیت لکھیا ، خورے اوہنوں کسے زنانی تے ڈاڈھا رنج ہووے تے اوہ ہر حال اوس تے الزام رکھنا چاہندا ہووے ۔ ایسے لئی پُنوں دی موت دا سوگ منان دے جوش وچ اوہ ایہہ وی بھل گیا کہ ’پُنوں توں پہلے جان تے سسی دی گئی سی‘۔
جنے ظالم تے سخت دل پُنوں دے پیوبھرا سن جیہناں اوہنوں اوہدی شگناں دی رات قابو کیتا، اونا ای ظالم تے سخت دل منظور جھلاؔ سی جیہنے ایہہ گیت لکھ کے سسی تے اوہ اُلاہمے رکھےجیہڑے سسی پُنوں دی کہانی لکھن والے شاہ عبدالطیف بھٹائی نے نہیں رکھے سی…… تے اونے ای ظالم اسیں آں جیہڑے ایس جھوٹھ تے اج تائيں جھومنے پئے آں۔ پر فیر ایہو تے کمال اے ’بابا از م‘ دا۔
جھلاؔ (1929 – 1973کوئی ا کلا نہیں، پیلو ( 1563- 1606) نے وی ‘مرزا صاحباں’ وچ جو کجھ مرزے دیاں ماواں بھیناں تے ونجھل دے مونہوں اکھوايا اوہ ’بابا از م‘ دا کُھلا پرچار اے- جیویں ہر میل دی زنانی اپنی حیاتی وچ کئی وار ’کنجری‘ دا اکھر اپنے لئی سُندی اے، اوویں ای پیلو دا ایہہ فرمان وچلے تے ہیٹھلے میلاں دیاں پنجابی زنانیاں کئی وار سُندیاں تے برداشت کردیاں نیں۔

چڑھدے مرزے خان نوں ، ونجھل دیندا مت
بھٹھ رناں دی دوستی کھری جیہناں دی مت

ایہہ تے اُکا دو مثالاں نیں پنجابی ادب چ وِکٹم نوں وِکٹمايز کرن دیاں۔ انج تُسیں ویکھو تے چوکھیاں مل جان گیاں

مظلوم دی کہانی ظالم توں سُندے رہنا
تواریخ وچ ویکھیا اے کہ کجھ گروہ ظالماں دا تاریخی رول کردے نیں تے اوس لئی اوہ کجھ گروہاں نوں مظلوماں دا تاریخی رول کردے رہن تے مجبور کر کے رکھدے نبں۔ مثال: بادشاہ تے رعایا، مالک تے غلام، سرمایہ کار تے مزدور، زمیندار تے مزارعے، مرد تےعورت ۔ جے اسیں رعایا دا حال بادشاہاں توں، غلاماں دیاں کہانیاں مالکاں توں، مزدوراں دے حالات سرمایہ کاراں توں، مزارعیاں دا حال زمینداراں توں، عورتاں اُتے بیتی مرداں توں سُندے رہواں گے تے جیویں اسیں پِدرشاہی کلچر وچ چوکھا رجے ہوئے آں۔
سانوں پتا اے، ایہناں وچ سماجی طاقت اک گروہ ہتھیں اے جیہدے نال اوہ دوجے گروہاں نوں قابو رکھدے آئے نیں، فیر وی جتھے سانوں موقعہ لبھدا اے، اسیں وی طاقتور گروہ دے نمائندے دی گل سُننے آں، کمزور گروہ دے نمائندے گل تے کن وی نہیں دھردے۔ نتیجہ ایہہ بئی عورت دی کہانی اکثر مرد لکھاری ہی بیان کردے پئے ہوندے نیں۔ایہدے وچ مسئلہ ایہہ اے، بیان کرن والا آپ استحصالی گروہ توں اے، اوہدے ذاتی مفاد اوس گروہ نال جُڑے ہوے نیں، اوہ نہ تے زنانیاں دے گروہی مفاداں نوں ساہمنے لیا سکدا اے تے نہ اوہناں دا تحفظ کر سکدا اے۔ ایس لئی کوئی مرد لکھاری جد کوئی اجیہا مسئلہ بیانیے وچ لیاندا اے جیہڑا بہتا مرداں دا اپنا مسئلہ اے تے جیہدے پاروں زنانیاں ، بال تے بالڑیاں کل حیاتی دا عذاب جھلدیاں نیں، تے اوہ اوس مسئلے نال نبڑن دی ذمے داری زنانیاں تے پا کے مرد اگے ٹُر جاندے نیں۔

اِنسسٹ بالاں ، اُچیچا بالڑیاں، دے جنسی استحصال دی اک شکل اے جیہڑ ا بہتا مرد دے ہتھوں ہوندا اے۔ ایتھے سرے وچ سہارا سروسز سوسائٹی نے اک پنجابی ڈرامہ ایس مسئلے تے پیش کیتا جیہڑا ساڈے دوست شاعر اجمیر روڈے ہوراں لکھیا، ناں سی ’میلے ہتھ: ٹینٹڈ ہینڈز‘۔ اوہ سُپر ہٹ گیا، پنجابی کمیونٹی نے رج کے سلاہیا۔ اسیں وی ویکھیا، پہلے تے اوہ ڈرامہ نما نما ٹُردا رہیا جیویں اردو کامیڈی ’فیملی‘ ڈرامے ٹی وی تے ہوندے نیں، اک ماں، پیو، دھی، تے اک چاچا ٹائپ رشتے دار ۔میں سوچیا، خیر اے، پورے پِڑ نوں سمجھاون لئی ذرا نرم کر کے گل ہو رہی اے۔ پر اوس ڈرامے دا اخیر ہضم نہیں ہو سکیا۔ اخیر وچ اوہ رشتے دار وی غائب ہو جاندا اے تے پیو وی، بِنا کسے ریزولیوشن دے۔ سٹیج تے ماں تے دھی کلیاں ایس مسئلے دے اثرات تے ٹرامے نال ڈیل کرن لئی رہ جاندیاں نیں۔ ایہہ ویکھو فیر ڈِیل کیویں کردیاں نیں، اگ بال کے اک رِیچوال کردیاں نیں جیہدے وچ کڑی اپنے بچا لئی اوس بندے نوں معاف کر دیندی اے۔
اُف!!!
ہاؤس فُل کیویں نہ جاندا، بابے اجمیر نے مرد اں نوں جیویں بانہہ دے کے بچا لیا۔ گل نیوکلئیر فیملی توں باہر نہیں جان دتی، زیادتی کرن والے دی کوئی پکڑ نہیں ہوئی، مجرم نوں جرم دی سزا نہیں ملی۔ اوہ بچیاں تے کڑیاں جیہڑیاں ایہہ دھروہ برداشت پئیاں کردیاں نیں اوہناں نوں کیہ پیغام ملیا؟
پیغام ملیا کہ کم تے ایہہ بھیڑا اے پر جے تہاڈے نال ہو جاوے تے تسیں وڈیاں بنو تے اندرو اندری کرودھ غصہ کڈھ کے اپنے بچا لئی بندے نوں معاف کر دیو، گل مکاؤ تے ہوراں نوں دسنا اپنی تے اپنے ٹبر دی بدنامی کرنا اے۔ غور کرو تے ہوراں نوں نہ دسن دا مطلب اےاوس مرد نوں کمیونٹی دے دوجے بالاں تے بالڑیاں تے ایہہ ظلم کردے رہن دی کھل اے۔
جے لکھاری دا ایہہ مقصد نہیں سی تے اخیر وچ مرد نے ذمے داری کیوں نہیں لئی؟ اوہنوں کوئی سزا کیوں نہیں جھلنی پئی؟ جے لکھاری دی سوجھ اے بئی اک تھاں توں دوجی تھاں چلے جانا یا بھیج دِتا جانا مرد دی سزا اے، تے ایہہ اوہو سزا اے جیہڑی چرچاں وچ کوڑھے پادریاں نوں دیندے نیں۔ ٹرانسفر! ہاں جی، ٹرانسفر۔ نویں تھاں’ نویں لوک۔ نویں معصوماں وچ کوڑھ پھیلان دی نویں چھٹی۔
ایہدی تھاں دوواں زنانیاں نے واک آوٹ کیوں نہیں کیتا، تے سانوں سٹیج تے دو مرد ایہہ رِیچوال، ایہہ سبب کردے کیوں نہیں دکھائے گے بئی کیویں ہووے جے ایس پدر شاہی سسٹم وچ مرداں دے اندر دا ایہہ عذاب بالاں تے زنانیاں تے نازل نہ ہووے تے نہ اوہناں نوں بھگتنا پوے۔ کیوں دوواں زنانیاں نوں کاؤنسلنگ تے دوجیاں سپورٹ سروسز ورتدیاں نہیں وکھایا گيا؟ مرد دے ایس دھروہ نوں اُکا زنانیاں نیں کیوں بھگتیا؟
ایہہ ای ’بابا ازم‘ اے۔ کمیونٹی وچ جنسی استحصال جیہا گُجھا تے گنجھلک مسئلہ کھولو تے اوہنوں مرد دے حق وچ ریزالوو کر کے ہتھ پھڑاؤ، واہوا اے۔ ہاؤس فُل وی فیر ای جاندا اے-

زنانیاں بارے جھوٹھیاں، گندیاں تے فحش لکھتاں لٹریچر بنا کے پیش کرنا
انج تے میں دنیا دی ہر مشہور زنانی بارے مرداں دے لکھے فحش قصیدے دیکھے ہوئے نیں، پر اوہ اردو یا انگریزی وچ سن یاں پمفلٹ ، گٹر پریساں وچ چھپے مضمون، جیہناں دے لکھاری اوہناں نوں لٹریچر بنا کے پیش نہیں سن پئے کردے۔ دو تِن سال پہلے پاکستانی پنجاب وچ کہانیاں دی اِک کتاب چھپی جیہڑی ’بابا ازم‘ دے ایس گندے پکھ دی اِک وڈی مثال اے۔اوہدے وچ لکھاری نے اپنے ذہن دا فحش گند کڈھ کے پنجاب دیاں کجھ منیاں پرمنیاں فنکار تے لکھاری زنانیاں تے لیا سٹیا، جیہناں وچوں کجھ فوت ہو گیاں سن تے ایس حملے دا جواب وی نہیں دے سکدیاں سن، جیویں نسرین انجم بھٹی ؔتے شائستہ حبیبؔ۔
حملہ اینا گھٹیا سی کہ جیہڑے لوک اوہناں زنانیاں نوں جاندے سن اوہناں لئی چُپ رہنا اوکھا ہو گیا۔ میں اپنا ایہہ لیکھ بہتا گندا نہیں کرنا چاہندی ایس لی اک ’نرم‘ مثال دینی آں ایہناں دے ایس ’لٹریچر‘ دی۔

بڑا احتجاج ہویا، لکھاری توں معافی منگن تے کہانی واپس لین دی منگ وی کیتی گئی۔ لکھاری تے اوہدے دو تِن حواری اڑ گئے، نہ کہانی واپس لئی تے نہ معافی منگی۔
پنجابی ادب وچ ’بابا ازم‘ دے صدقے، اوس لکھاری دی کوئی پکڑ نہیں ہوئی، اوہ ہُن وی دانشور دے طور ادبی محفلاں وچ شرکت کردا اے۔

مڈھلی گل
پنجابی ادب تے ساہت وچ ’بابا ازم‘ دیاں اُکا ایہہ تِن نہبں کئی ہور صورتاں وی نیں، سانوں ایہناں تعصباں توں جان چھڑان لئی ایہدیاں ساریاں صورتاں جانن تے پچھانن دی لوڑ اے۔ ایس بارے تیجی نشانی والے قصے وچ کجھ گلاں ساہمنے آئیاں جیہڑیاں سانوں ’بابا از م‘ نوں سمجھن تے اوہدا مقابلہ کرن چ کم آ سکدیاں نیں۔
اوس فحش کتاب دا لکھاری تے اوہدے حواری زنانیاں دی ایس ابیوز نوں لٹریجر کہی جاندے سن جد کجھ دوستاں اوہو کوجھے اکھر تے غلیظ گلاں اوہناں دیاں زنانیاں بارے کیتیاں، ایس تے اوہ ڈاڈھا تڑفے۔ میں پُچھنی آں، جے ساڈے بارے لکھے گئے جھوٹھ ٹھیک سی تے فیر ایہہ جھوٹھ ٹھیک کیوں نہیں سی؟ ایہدے وچ اِک مسئلہ ہور وی اے، اپنی زنانی دی ہتک دا بدلہ لین لئی اگلے دی زنانی دی ہتک کرنا مرداں دے بنائے ایس سسٹم دا مہار اے، ساڈا نہیں۔ میں ایس بھیڑے طریقے دے خلاف آں، ایہہ گل میں فیس بک گروپ چ وی کہی سی جیہڑا اوس ٹائم بنیا سی ، تے میں کجھ دوستاں نوں وی ایس کم توں ہٹکن دی کوشش کیتی سی۔ کیوں جے سوال فیر اوہی اے، جے اوہ غلط سی تے ایہہ ٹھیک کیویں اے؟
دو گلاں پاروں میں اوس ٹائم ایس طریقے دے بر خلاف کھلا سٹینڈ نہیں لیا۔ اک ایہہ کہ ہتھیار تے اکو سن، پر دوواں پاسے مقصد اک نہیں سی۔ کتاب لکھن والے دا مقصد جمہوریت پسند فنکار زنانیاں نوں کھجل کرنا سی، تے نعیم سادھو ہوراں ایہہ ہتھیار اوہناں نوں روکن لئی استعمال کیتا۔
ہن، جد دو ورھے لنگھ گئے نیں، میں پچھے جھاتی پا نی آں تے اوہناں زنانیاں دی ابیوز دے برخلاف کُھلا سٹینڈ نہ لین تے مینوں ول وی اپنے آپ تے شرم آندی اے۔ میں سمجھنی آں، میرےتھڑن وچ ’بابا از م‘ دا ہتھ سی۔ جدوں مینوں فیس بک تے مشتاق صوفی ہوراں دی اک پوسٹ توں ایس کوجھی لکھت دا پتا لگا تے جدوں تک میں اِک دو کوٹیشناں ویکھیاں، مورچے بن چکے سن، گولاباری شروع سی، تے دوواں پاسے مرد اک دوجے تے حملہ آور ہو چکے سن۔ میں کوشش کیتی پر میری شنوائی نہیں ہوئی۔جیویں آنر کلنگز وچ ہوندا اے، ایس جھگڑے و چ وی دوواں پاسے زنانیاں نے ہی مرداں دیاں زیادتیاں برداشت کیتیاں۔
ایہہ سچوایشن اُکا میری نہیں، دوجیاں جمہوری زنانیاں وی بھاویں ایہو محسوس کردیاں پیاں سن، ‘نہ ہاتھ باگ پر ہے نہ پا ہے رکاب میں’۔ اوس ویلے لاہور دی فیمینسٹ کو لیکٹیو نے کجھ سچوایشن سنبھالی تے دو تِن چونویں کم کیتے۔ اوہناں دیاں ممبراں اوس کتاب بارے اک اکٹھ وچ پہنچ کے اوس ٹولے نوں چیلنج کیتاتے اپنے خیال پیش کیتے، نسرین انجم بھٹیؔ دے اک سرتی شعرتے اک سوہنی میورل بنائی گئی، شہر وچ موقعے دیاں تھاواں تے پوسٹر لائے گے۔ مگروں زنانیاں دی گل بات ہوئی ای میل راہیں تے ایہہ متھیا گیا کہ پدرشاہی کلچر دے بر خلاف اک ویب سائٹ بنائی جائے جتھے جمہوریت پسند فنکار زنانیاں دے کم نوں اکٹھا کرکے ساہمنے لیایا جاوے، اوہناں دے کم تے ریسرچ کیتی جاوے، عورت دشمن چیزاں ساہمنے لیائیاں جان، تے انج پنجابی ادب تے ساہت وچ زنانیاں تے زیادتیاں نوں ٹھلیا جاوے۔
نسرین انجم بھٹی دے شعر تے ایہہ میورل بی بی ہاجرہ نے بنائی۔

ہن وی اگے جان دا رستہ ایہو ای اے۔ ایس پراجیکٹ نوں فیمینسٹ کولیکٹو، عورت مارچ لاہور تے پنجا ب وچ عورتاں دیاں دوجیاں جمہوری تنظیماں ہتھ پواون تے فیر کوئی مضبوط تے سوہنی گل بن سکدی اے۔

(سارا کاظمی تے شاہد مرزا دی مہربانی جیہناں دی فیڈبیک ایس مضمون چ وادھا پایا۔)

Fauzia Rafique
Surrey, BC. March 4, 2021.

Read this article in Urdu at Jeddojehd dot com

Read this article in English at TNS dot com

Read this article in Gurmukhi at apnaorg dot com

Download article in Gurmukhi: guru-babaism-final-fauzia-rafiq

‘تیری کیویں نی اًکھ لگ گئی’، عبارت:
http://urduashaarlatest.blogspot.com/2018/06/blog-post_76.html
اصل چسکے نال عابدہ پروین نےگایا اے:
https://www.youtube.com/watch?v=Ch_Ln5p7bFs

A must read for all lovers of Punjabi literature – ‘Keerru’ by Fauzia Rafique


‘Keerru’ is a tenderly woven story of love, acceptance, and understanding across religions, class, nationalities, and generations. Like her previous novel, Skeena, Fauzia tells a human story that is social and political without trying to be. This is a must read for all lovers of Punjabi literature, South Asian diasporic literatures, and LGBTQ+ literatures.’

Randeep Purewall
Surrey, BC

Winner of Ali Arshad Mir Award 2020
Novella ‘Keerru’ by Fauzia Rafique
Available in Punjabi and Urdu
smashwords.com/books/view/1029555
smashwords.com/books/view/1012167
..

Fauzia Rafique gets Ali Arshad Mir Award for novella ‘Keerru’

Amjad Salim Minhas, the Publisher of ‘Keerru’, received
the award from Farooq Nadeem in Lahore

Fauzia Rafique’s novella ‘Keerru’
(Sanjh Publications, Lahore 2019)
has received Ali Arshad Mir Award 2020
for the best in Punjabi Literature (prose).
Presented at the 12th Mir Punjabi Mela
organized by Professor Ali Arshad Mir Foundation
and Punjab Arts Council
at Lahore’s Open air Theatre
on December 26-27, 2020.

When i saw Hassan Junaid Arshad’s Facebook message informing me that ‘Keerru‘ has won Ali Arshad Mir Award, i was amazed because it is a tough book to recommend.* Anyone can enjoy reading ‘Keerru’ but in order to recommend it the readers/jurors must be free of prejudices related to not just class, caste and patriarchy but also of religion and sexuality. I know that this is a tall order, but ‘Keerru’ aka the Little Big Book, does it effortlessly in just over a hundred pages. My compliments to the decision makers of this award for choosing it.

This is the complete list of award winners. Congratulations to my peers for excellence in each area.
Fauzia Rafique (Literature, prose)
Dr. Saeed Bhutta (Research)
Hameed Razi (Translation)
Asim Padhiar (Poetry, nazm)
Zafar Awan (Poetry, ghazal)
Abdul Karim Qudsi (Children, poetry)
Dr. Fazeelat Bano (Children, prose)
Mahboob Sarmad (Faith-based, poetry)
Aleem Shakeel was posthumously awarded Ali Arshad Mir Service Award for his contributions to Punjabi literature.

My thanks to jurors, organizers and participants of the 12th Mir Punjabi Mela 2020.

It is delightful that at the end of 2019, both my hometowns, Surrey and Lahore, honored me by recognizing my work; earlier, I had received the City of Surrey’s Arts and Heritage Literary Arts Award.

This is a hopeful beginning for 2021. Happy New Year to us all!

*That is also the reason why I value the reviews of ‘Keerru’ by Qaisar Abbas, Ramsha Ashraf, and Sara Kazmi. Thank you.

Fauzia Rafique
gandholi.wordpress.com
Author of Skeena, The Adventures of SahebaN: Biography of a Relentless Warrior, and Holier Than Life
.
.

A Doc with a Difference ‘The Massacre at Amritsar: Jallianwala Bagh 1919’ by Rajnish Dhawan

This 42-minute documentary explores the massacre of Indians* by the British at Jallianwala Bagh in 1919. A brutal retaliation of a colonial government against unarmed and peaceful political protesters became the precursor for India’s independence. This tragic yet glorious part of our history is re-visited, this time in the context of the struggles waged by people in South Asia and the Diaspora.

The vantage point used to carry out this exploration connects our current situation as South Asians to our history where both the experiences of tyranny and of our resistance to it can be clearly seen.

Congratulations to Rajnish Dhawan, Satwinder Bains, the University of Fraser Valley, and all who contributed to this project for creating a documentary of such permanent value.

‘Dedicated to all of the unsung heroes who fought against tyranny and those who continue to rise against it.’

I would be happy to recommend this documentary to be viewed in high schools, colleges, universities, public libraries and community spaces.

Fauzia Rafique

*the term ‘Indian’ is used here to mean Indians of South Asian origin.

Punjabi History: Hargobind (1595-1644)

Today, Sikhs around the world celebrate Diwali.

The Sikh celebration of Diwali commemorates the day when Hargobind (the sixth guru of Sikhism) was released from Gwalior Fort by the Emperor Jahangir (1605-1627). This is corroborated by the Dabistan-e-Mazahib (‘The School of Religions’). The Dabistan claims that Hargobind was imprisoned for 12 years before being released by the Mughal emperor.

There’s also a story about Diwali in the Punjabi Sikh tradition which devout Sikhs accept as true. There are, of course, myths, stories, and legends in all Punjabi traditions which believers accept as the “truth” …

If we can study Punjabi religions though, why can’t we study our history as history? Why do we feel the need to pass off religious traditions and folklore as historical “truths”?

Can’t we study Farīd (1173-1266), Nānak (1469-1530) or Bulleh Shah (1680-1757) without sanctifying them?

Can’t we question our past?

I look forward to doing just that.

Dhahan Prize for Punjabi Literature – 2013 to 2020

In 2013 when Dhahan Prize was in the process of being established in Vancouver, I saw it as a progressive and uplifting force for Punjabi literature and language. It was a happy occasion for me when Anne Murphy (University of British Columbia, Asian Studies) and Barj Dhahan (Canada India Education Society), the two initiators, accepted my definition of ‘Punjabi’ to then include Shahmukhi writers, representing 60% of the World’s Punjabis, to be eligible for the Prize. I facilitated it by providing contacts in the Pakistani Punjab, and by serving on the inaugral advisory committee in Vancouver. My appreciation to Barj, Anne, Harinder Dhahan, and many others for their accomplishments and contributions in pulling it together. Indeed it is the only literary award that offers meaningful monetary reward to fiction writers of both Gurmukhi and Shahmukhi scripts residing in Pakistan, India and the Diaspora- a beautiful placement for community building in our literary landscape!

In seven years, however, that vision, that hope, has been consistently eroded by the political and social interests guiding Dhahan Prize, and now, the project has become more of a conservative push that further debilitates our literary environments with money and undue influence leading to the formation of cliques (‘narrow exclusive circles’, mw) in both India and Pakistan. It seems that the prize structure follows regressive systemic values where personal likes/dislikes and clan-based interests guide literary decisions. It is interesting, for example, that in seven years, not a single Shahmukhi writer, or a woman writing in either script, was allowed to win the main prize.

I also know that Dhahan Prize is not the only one employing discriminatory values and structures to get desired results, that all literary prizes, more so the big ones, operate on similar basis. For example, we see here in Canada and the USA that most big prizes are awarded to straight middle class white men, protecting the systemic values of racism, sexism, class privilege and homophobia. That it may take years of lobbying, bribes, favors and/or public pressure for someone to win a Sitara-e-Imtiaz in Pakistan or a Sahitya Akademi Award in India, and, that the more ‘outstanding’ talent may never get either. That the Nobel is only awarded when it serves the political interests of the so called ‘Western’ governments. Periodically and as needed, exceptions are made to save the credibility of a program, to increase its profits or to enhance its influence.

Knowing this, why did i expect this prize to be any different? The unique possibility with Dhahan Prize is its physical location where it does not have to work with or through the bureaucracy or the politics of either of the governments of the Punujab. They are independent of the social, religious and financial constraints and limitations of both India and Pakistan. In so being, the Dhahan Prize is in the very best position to build non-discriminatory, non-prejudicial, democratic structures that can spearhead the nurturement of leading-edge literature in Punjabi; to provide a pathway for authors tackling themes tabooed by prevalent South Asian value systems, and to support authors coming from historically disadvantaged groups. But would they or can they do it? I hope that the Dhahan Prize recognizes this as the unique opportunity it is, and resolve to do different and better instead of adding more of the same to an already toxic mix.

I was distraught last year to find that in their media releases and events, the Dhahan Prize stage was repeatedly handed over to an English language fiction writer of Punjabi origin- in the presence of three (of their own) award winning authors. It made me feel disrespected as a Punjabi writer, and in my small way, i responded by changing the emphasis of their media release by choosing another photo and rearranging the text in my event information post on Uddari, and, by participating in the discussion in one of the events. I wonder if, like many others in our community, the organizers also are inwardly ashamed of Punjabi writers writing in Punjabi.

Earlier this year, when i was submitting my novella Keerru to Dhahan Prize, i asked Maqsood Saqib (Pancham and Suchet Kitab Ghar) who had published his second short story collection, if he had submitted it. His first collection, containing the story ‘Pappu’, is a tone-setter for the narrative of modern short fiction in Shahmukhi. He hadn’t; i asked him why not, and he said something like: ‘literature is not written to win prizes’, and i said, yes indeed it’s not but if a book is already written and there’s a prize then why not submit it. He did not agree. This points to another discomfort. If authors are asked to submit to the prize themselves, not only that it sets up a relationship of ‘patronage’ with the prize but it also means that works by authors such as Saqib, and now myself, will stay out of Dhahan Prize’s lists. I don’t know how in the long run, this ongoing process of ommission will serve Punjabi literature, language or culture.

This is sad, and at this rate, within the first decade of its existence, Dhahan Prize will become well known for generously rewarding mediocrity and opportunism in Punjabi literature- instead of encouraging excellence and ingenuity.

Earlier this month, my novella ‘Keerru’ was shortlisted for Dhahan Prize but I hesitate to accept it as a compliment or to take it as a credit. My work does not need to be endorsed by compromised juries working through processes marred by favoritism and personal career agendas. I would rather continue with my walk.

Photo by Hafsah Durrani

Fauzia Rafique
Surrey BC
October 18, 2020

Novella ‘Keerru’

Gurmukhi ebook

Shahmukhi : Sanjh Publications, Lahore

Urdu ebook

Novel ‘Skeena’

Shahmukhi, Gurmukhi and English Editions
..

‘Why the Azaan Should Not be Broadcast over Loudspeakers’ by Omar Latif

: Jamia Masjid, Vancouver, the azaan was broadcast over loudspeakers for the first time in its 112-year history – photo from 30 Masjids dot ca

TO HELP PRESERVE SECULARISM
TO HELP PREVENT ISLAMOPHOBIA

It began with broadcasting one azaan call-for-prayer for one of the five daily prayers during the month of Ramzan at one mosque in Toronto. Within days, the practice spread to many cities – Mississauga, Brampton, Milton, London, Edmonton, Calgary, Vancouver, and, Surrey – at the last count. One cleric has already said that he would like the azaan to be announced over loudspeakers for all five prayers, throughout the year!

If this was to remind Muslims about the time of prayer, it must be pointed out that Muslims and, for that matter, Jews, Christians, Hindus, Sikhs and Buddhists, have all been saying their prayers at home or in their places of worship at prescribed times for hundreds of years without the call-to-prayer being announced from loudspeakers. And how, it was asked, would Muslims know the time of the other four daily prayers if the azaan was sent out over loudspeakers only once a day?

The rationale changed: Muslims couldn’t gather in mosques during their holy month of Ramzan due to Covid-19 and would find solace when they heard the azaan over loudspeakers. But, it was pointed out that the overwhelming majority of Muslims lived too far from any mosque to hear it! And what about believers of other religions who couldn’t congregate on their holy days either, for instance, Christians weren’t able to get together on Good Friday this April 8 or Jews during Passover from April 8-16? By that logic, shouldn’t religious invocations for all believers of all faiths be relayed over loudspeakers to provide them comfort during the lock-down? Would that cacophony calm jangled nerves and create harmony among people, or create greater stress and resentment against each other?

Is the push for the broadcasting of the azaan over loudspeakers coming from Muslims as a whole? According to Canada’s 2011 National Household Survey, there were a total of 1,053,945 Muslims in Canada – perhaps a total of 1,000,000 adult Muslims currently. Of these, only a small minority says any prayers, much less the daily five. Only a fraction of this small minority goes to mosques to say their prayers, and that too mainly for the Eid or for Friday noon prayers. Anybody can see for themselves how empty mosques are at other prayer times.

The push for the azaan over mosque loudspeakers is not coming from all Muslims but from a small number of Muslim clerics, mainly Sunni, mainly conservative. Some Muslims, thinking that the loud call to prayer demonstrates the power of Islam, or makes it more appealing, also support this idea. However, they are sadly mistaken.

Who has allowed these organizations to over-ride the local noise by-laws? Mainly mayors and municipal councillors from mainstream parties but, unfortunately some progressive ones too, who in return, want to use such organizations as sources for funds, volunteers and ‘vote banks’ at election time.

The broadcasting of the azaan over loudspeakers hardly serves the purpose of reminding Muslims of prayer times or for providing solace during the lockdown in Ramzan since reminders on watches, computers and cell phones would work better. In reality, it appears that this move is a flexing of muscle by conservative Muslim clerics and organizations who are on their way to play a larger political role in society; clerics and organizations who have us believe that they speak on behalf of one, monolithic, undifferentiated, Muslim ummah (nation).

What they are aiming for, a wish NOT shared by ALL Muslims, is to increase the influence of religion and religious values in public life; of views that do not support equality of women with men, views that are against secularism, choice, same-sex partnerships, evolution and other rational and scientific ideas such as, for example, the causes and cures of epidemics and other natural disasters like droughts, hurricanes, floods, earthquakes.

Public pressure has done away with Catholic School Boards in all provinces, and it demanded the same in Ontario in favour of one, secular, public education system for all. Contrary to the will of the people, these clerics push for publicly funded religious schools. It was only after a long struggle that the Lord’s Prayer and other overtly Christian teachings were ended in public schools. These clerics will push for more insertion of religious teachings in public schools. Far fetched? Can happen only in countries of the global south? Just look at what has happened in the US in a few decades!

Over the past four decades, the mainstream parties, at all levels, have enabled the de-regulation of big business, the lowering of taxes on large corporations, the whittling down of social programs, the weakening of labour laws, and the increase in the huge gap between the 1% and everyone else. They have supported militarism and wars, many are being fought against Muslim countries. They have backed Israel in its harsh and unjust treatment of the Palestinian people. None of this matters to these conservative Muslim clerics who are interested only in advancing their narrow, sectarian agenda.

The parties of big business will rely the more on conservative religious forces, of all religions – because they do not acknowledge the impact of privilege, disregard class analysis, the importance of trade unions, instead teaching submission and acceptance by the have-nots of the existing unjust economic structures since privilege and poverty are ordained by God, where justice and fairness is to be found not here but in the hereafter – the more the struggle for social justice grows.

Is the denial of the use of loudspeakers to broadcast the azaan a denial of the right of freedom of belief of Muslims? No it isn’t. First of all, a small minority wants this ‘right’ and only a fraction of this minority will actually hear the azaan. But the main point is that Muslims will still have the right to say the azaan so long as its sound remains within the confines of their prayer halls, and others outside, are not compelled to listen to it. Public complaints have put a stop to the pealing of church bells in many areas. It should be stopped everywhere.

The broadcasting of the azaan over mosque loudspeakers is another intrusion of religion into public space. If it takes hold, other religions inevitably will want to broadcast their chants, bells, hymns etc. over loudspeakers too. The right to religious freedom should be supported as long as it is not socially harmful or a bother to others. Prejudices like Islamophobia and anti-Semitism must be fought but religion whether Islam, or Christianity, or Hinduism or Judaism or Sikhism, should be a personal matter. The separation between state and religion should become more, not less, sharp. Canada should become more, not less, secular.
..


Omar Latif is a Toronto activist who has been a long-time member of the Committee of Progressive Pakistani-Canadians and of the Communist Party of Canada. This article is based on his personal views, not on those of the CPPC or of the CPC.

..

Uddari Weblog is published from
the unceded Coast Salish territories of
the Semiahmoo, Katzie, Kwikwetlem, Kwantlen,
Qayqayt, Tsawwassen, Musqueam,
Squamish and Tsleil-Waututh First Nations.

.

Punjabi Monthly magazine PANCHAM becomes a Quarterly publication


Quarterly Pancham, Jan-Feb-March 2020
Eds. Faiza Raa’na & Maqsood Saqib

Lahore’s longstanding literary Punjabi magazine, Pancham, makes a smart move to become a quarterly after a prolonged struggle to be a self-reliant monthly publication. This may allow for a larger selection and even richer literary content.

Pancham publishes poetry, fiction, literary criticism and non fiction. Edited and published by renowned authors Faiza Raa’na and Maqsood Saqib, it has been recognized as being the best literary Punjabi magazine in both the East and the West Punjab.

Published in the Shahmukhi script since 1998, Pancham is a continuation of Maan Boli, a magazine that was brought out from Lahore by some of the same team leaders and members that had continued publishing from 1986 to 1997. For more, connect with the Pancham community on Facebook:
Pancham Sulaikh SaNg (Punjabi Literary Group)

Yearly Subscriptions
Pakistan RS1000
India RS1000
International US$20

To subscribe, contact Maqsood Saqib at
+92 306 1679936
suchet2001@yahoo.com
..

Uddari Weblog is published from
the unceded Coast Salish territories of
the Semiahmoo, Katzie, Kwikwetlem, Kwantlen,
Qayqayt, Tsawwassen, Musqueam,
Squamish and Tsleil-Waututh First Nations.

.

Shah Hussain: Kāfi No. 1 and 2

 

shah hussain 4

Kāfi No. 1

Rabbā merā hāl dā mahram tūñ
Andar tūñ haiñ bāhar tūñ haiñ rom rom vich tūñ
Tu hī tānā tūñ hī bānā sabh kuch merā tūñ
Kahe Hussain faqīr nimānā maiñ nāhīñ sabh tūñ

O God, you are the confidant of my days
You are inside, outside, you are in every pore
You are the warp and weft, my each and everything you are
Says Hussein, the worthless fakir, I am nothing, you are all

Kāfi No. 2

Charkha merā rangā rang lāl
je va
charkha te va mune
hun kaha gayā bārāñ punne
sāīñ kāran lo’in runne
roe vanjāyā hāl
je va
charkha te va ghumā’an
sabhe āīāñ sīs gundā’an
kāI na āyā hāl van
ā’an
hun kāī na chaldī nāl
vacche khāhad g
ūhaā vāā
sabho la
da veā pār
maiñ kīa phe
yā veā dā nī
sabh paīāñ mere khayal
je va
charkha te va pachī
mā peāñ mere sar te rakhī
kahe hussein faqīr sāīñ dā
har dam nāl sañbhāl

My colourful spinning wheel I painted red
the bigger grew the wheel
the greater the weave
twelve years passed
for the sake of my Sain
these eyes weep
and weeping worsens my state
the bigger the wheel
the wider the spins
they all came to get their hair done
no one came to share my sorrows
no one willing to go along
a calf ate up the cotton ball
all my neighbours raised a ruckus
what did I do wrong? They all went after me
the bigger the wheel
the heavier the basket my parents placed on my head
say Hussein, the Sain’s fakir
take good care of what you carry

 

Read the original Punjabi in Shahmukhi and Gurmukhi

Translated by Naveed Alam (from Verses of a Lowly Fakir).

Transliterated and edited by Randeep Purewall

The History of Indo-Persian Literature (Legacy)


The legacy of Persian can be seen in the new literary genres it introduced to South Asia. In the writing of history, Persian introduced the biography, memoirs, chronicles and letters. Thanks to this literature, we have a remarkably detailed picture of Indian society from the descriptions of Mughal court life, to the biographies of religious thinkers to descriptions of the musicians, artists and commoners of Delhi.

delhiparade

The legacy of Persian is felt in the many loan words that have entered modern Indian vernacular languages. The influence of Persian on Urdu is especially noteworthy. While the legacy of Urdu is talked about in India and Pakistan today in poetry, film and ghazals, this is no less the legacy of Persian from which Urdu inherited much of its poetic tradition.

Qawalli

The romance tradition in Punjabi and Bengali was inspired by the tradition of Persian language and culture. Persian is still sung in the qawallis of Amir Khusrau and it left its mark on Sikh religious thought and modern Islamic philosophy. Lastly, through the writings of Sufis like ‘Ali Hujwiri (Data Ganj Baksh) and Nizam ud-Din Auliya, Persian has enriched the religious and cultural life of Indians and Pakistanis in terms of love, compassion and human feeling.

A History of Indo-Persian Literature (Part IV)

THE EARLY MODERN PERIOD

Jama_Masjid,_Delhi,_watercolour,_1852

During the eighteenth and nineteenth century, the Mughal empire declined and India fragmented into various competing kingdoms, confederacies and principalities. It was also during the eighteenth century that the British began to emerge as the dominant European colonial power.[1]

During the eighteenth and nineteenth century, Urdu grew in popularity and ultimately displaced Persian as the preferred language of poetry across much of North India. Nevertheless, Persian retained its prestige as the language of culture and refinement during this period especially in prose.

Prose

Georgian London

One of the most fascinating historical accounts of this period is Abu Mirza Abu Talib Khan’s (1752-1806) The Tales of Mirza Abu Talib Khan in Asia, Africa and Europe (Masir Talib fi Bilad Afranji). Born and raised in a wealthy family from Lucknow, Abu Talib travels to London, Paris, Constantinople, Cape Town and Baghdad and writes about the people he meets there and their social customs:

I was also much pleased to observe, that in European society, when a person is speaking, the others never interrupt him, and the conversation is carried on in a gentle tone of voice. One evening, while I was engaged in conversation with the lady of the house, the servant entered with a largely tray of costly china; and his foot catching the edge of the carpet, he fell, and broke the whole to pieces: the lady, however, never noticed the circumstance, but continued her conversation with me in the most disturbed manner.[2]

On London, he writes:

The greatest ornament London can boast, is its numerous squares; many of which are very extensive, and only inhabited by people of large fortune. Each square contains a kind of garden in its center, surrounded with iron rails, to which every proprietor of a house in the square has a key, and where the women and children can walk, at all hours without being liable to molestation or insult.[3]

In his Diary of the Revolt of 1857 (Dastanbu), Ghalib (1797-1869) writes about the siege of Delhi:

 “The city has become a desert … By God, Delhi is no more a city, but a camp, a cantonement. No fort, no city, no bazaars, no watercourses … Four things kept Delhi alive – the Fort, the daily crowds at the Jama Masjid, the weekly walk to the Yamuna Bridge, and the yearly fair of the flower-men. None of these survives, so how could Delhi survive? Yes [it is said that] there was once a city of that name in the realm of India.”[4]

 

THE COLONIAL PERIOD

The British abolished Persian as the official language of government in 1837. With the official institution of English and vernacular Indian languages such as Urdu and Bengali as languages of education, the status of Persian in India declined.

The growth of nationalism in India under the British and the idea of “one country, one language” meant that Persian was increasingly sidelined as a “foreign” language and one that belonged to India’s past.

Muhammad Iqbal

Iqbal

Born in Sialkot in 1877, Muhammad Iqbal is one of the greatest poets in the Urdu tradition of the twentieth century and the National Poet of Pakistan. He wrote most of his poetry, however, in Persian and he remains one of the few Persian poets from India who is known in modern Iran.

Iqbal’s mostly long philosophical poems show the influence of Rumi and Bedil as well as Goethe and Nietzche. He interprets Sufi concepts such as ‘ishq (love) in light of the philosophy of the European Enlightenment, namely as a force of will that animates and motivates the self (khudi) to create, imagine and conquer the world:

The luminous point whose name is the Self
Is the life-spark beneath our dust.
By Love it is made more lasting
More living, more burning, more glowing.

Iqbal’s epic poem, The Book of Eternity (Javednama), was inspired by Dante’s Divine Comedy. In it, Iqbal journeys through the celestial spheres with the poet Rumi as his guide encountering the spirits of the Buddha, Zoroaster, Christ, Muhammad, Hallaj, Ghalib and Nietzche along the way.

 


NOTES

[1] The word “modern” is not without its problems, but it refers here to a period where, even before the advent of European colonialism, India was opening up to the world. The Mughal Empire was part of a cosmopolitan Persianate world and India at the height of Mughal rule was well-integrated into a larger world economy.

[2] https://archive.org/details/travelsmizraabu01khgoog/page/n201/mode/2up

[3] https://archive.org/details/travelsmizraabu01khgoog/page/n295/mode/2up

[4] Ralph Russell and Khurshid Islam, Ghalib: Life and Letters (Delhi, 1994), 296.

A History of Indo-Persian Literature (Part III)

mughal court

THE MUGHAL PERIOD (1526-1858)

For over two centuries, the Mughal Empire united and ruled over much of India. It created a classical culture which combined the finest aspects of Persianate and Indic traditions. It united peoples from various cultures and religions across the subcontinent while the Mughal courts in Delhi, Agra and Lahore welcomed artists and traders from across Europe and Asia and Iran in particular.

 

Indo-Persian Literature

badshahi

Under the Mughals, Persian became the official language of education and its use expanded among the various religions, classes and castes of North India. It became the language of court literature not only in Delhi, Agra and Lahore but also among regional sultanates such as the Golconda Sultanate (1519-1687). Its use as a literary language also grew through poetic assemblies (mushaira), storytelling traditions (dastangoi) and Sufi monasteries (khanqahs) as well as the language of culture.

Iranian poets increasingly flocked to the Mughal courts so much so that India had become the leading centre of Persian poetry during the sixteenth and seventeenth centuries. By this time, a classical Persian canon (Sa’di, Nizami and Hafiz) was in the making and the Mughals patronized not only new poets but also oversaw the translation of works in Sanskrit, Greek and Arabic into Persian.

 

Prose

The Indo-Persian tradition of romance (qissa or dastan) was already known during the Delhi Sultanate. Amir Khusrau’s The Tale of the Four Dervishes (Qissa-ye Chahar Dervesh) was a collection of tales and stories told by four dervishes as wise counsel to a king seeking immortality.

Hamzanama2

The Epic of Hamza (Hamzanama), composed under the reign of Akbar, was based originally on an oral tradition of storytelling. It tells of the adventures and exploits of Amir Hamza (an uncle of the Prophet Muhammad) in a world of battles, courtly politics, magic, fairies and trickery.

The writing of history flourished under the Mughals. Abu’l Fazl’s Akbarnama combined biography and chronicle in its portrayal of Akbar as the ideal monarch.[1] The memoirs of the Emperor Jahangir (Jahangirnama) tell us about the rivers and lakes of Kashmir while Dargah Quli Khan (b. 1710) provides a glimpse into the lives of the commoners, musicians, dancers, poets and artists of Mughal Delhi.

 

Poetry

old agra painting

Poets like Faizi (1547-1595), ‘Urfi (1556-1590), Talib (d. 1626), Qudsi (d. 1656), Kalim (d. 1650) and Sa’ib (d. 1677) continued writing in the classical Persian style while also expanded Persian’s poetic vocabulary through exchanges with languages like Sanskrit, Hindi, Turkish and Arabic.

In his masnavi (long narrative poem), Nal Daman, Faizi adapted a story from the Mahabharata with its themes of love, exile into a Persian saga on the lover and the beloved:[2]

The burning of desire and heartache
Like wine poured at once in two glasses
Like the same note sounded from two different keys
The same intoxication in two different spots.
The suffering that love induced in the Lover,
the Beloved welcomed as her guest.
The bell the Lover told in grief,
echoed in the Beloved’s heart.[3]

The poet Kalim wrote about a famine in the Deccan:

Not only the laughing buds
Are always fleeing from me …
Their relationship to me
Is like that of the shore to the sea:
Always coming towards me,
Then ever fleeing from me.
Life’s tragedy lasts but two days
I’ll tell you what these two are for:
One day to attach the heart to this and that;
One day to detach it again.[4]

‘Urfi crafted a more personal and emotional style:

From my friend’s gate – how can I describe
The manner in which I went,
How full of longing I came,
Yet how embittered I went!
How I beat my head on the wall
In that narrow alleyway …
In ecstatic intoxication I came
In troubled silence I went.[5]

Mughal poets praised the Sufi path of love and union with the divine over the formalism and hypocrisy of organized religion:

Give up the path of the Muslims
Come to the temple
To the master of the wine house
So that you may see the divine secrets.[6]

This was carried to the point of blasphemy by Sarmad (c. 1590-1661):

He who understood the secrets of the Truth
Became vaster than the vast heaven;
The Mullah says “Ahmed [the Prophet Muhammad] went to heaven”;
Sarmad says “Nay! Heaven came down to Ahmed!”[7]

By the eighteenth century, all classes in Mughal society who were educated in Persian began using it as a literary language.

Bedil

Bedil2

Born in 1644 in Patna, ‘Abdul Qadir Bedil was of Turkish descent. He was raised by his uncle after the death of his parents and was educated in Persian, Arabic and Turkish. He studied Sufism and was also known to the Mughal court (most notably Aurangzeb’s son, Muhammad ‘Azam).

Bedil is considered one of the leading poets of the “Indian style” of Persian poetry (sabk-i-Hindi). His philosophical and mystical verses are complex, challenging and captivating:

I read in the wave’s fickle, delicate form
The preface of the sea, the wind’s footprint.[8]

A delicate act is learning the secrets of love
The pen slips in scribing the word of error[9]

 

The trappings of desire adorn every heart’s shop
There’s no mirror but its house of clarity reflects a bazaar[10]

 

 

Regard the spring painted with hues of new secrets
What your imagination never held the spring carries[11]

 

Only wonder I seek from the world’s estate
Like the wall’s mirrored image is my house and what it holds[12]

Bedil was cited as an influence on both Ghalib and Iqbal in their Urdu and Persian verse. His verse remains popular in Afghanistan and Tajikistan where they are studied extensively.

 


NOTES

[1] Sunil Sharma, The History of Akbar.

[2] Muzaffar Alam and Sanjay Subrahmanyam, Writing the Mughal World: Studies on Culture and Politics (Columbia University Press, New York: 2012), 204

[3] Masnawi Nal-Daman Faizi, ed. Muhammad Taiyab Siddiqui (Patna: 1987), 191 (12-15) cited in cited in Muzaffar Alam and Sanjay Subrahmanyam, Writing the Mughal World: Studies on Culture and Politics (Columbia University Press, New York: 2012) 216.

[4] Annemarie Schimmel, The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture (Reaktion Books Ltd., London: 2004), 247.

[5] Schimmel, 248.

[6] Muzaffar Alam, “The Pursuit of Persian: Language in Mughal Politics,” Modern Asian Studies 32, 2 (1998), 333.

[7] Fazl Mahmud Asiri, Rubaiyat-i-Sarmad (Shantiniketan, 1950) cited in Natalia Prigarina, Sarmad: Life and Death of a Sufi (https://iphras.ru/uplfile/smirnov/ishraq/3/24_prig.pdf).  

[8] Annual of Urdu Studies (Vol. 27), 2012, Translated by Musharraf Ali Farooqi: https://minds.wisconsin.edu/bitstream/handle/1793/66726/20BedilPoems.pdf?sequence=1&isAllowed=y

[9] Ibid.

[10] Ibid.

[11] Ibid. 

[12] Ibid.